Trending
Prev Story
Next Story

नेपालको आकाश, आर्थिक स्वार्थ र छिमेकी कूटनीति

Nagarik News •
November 21, 2026 • 12:23 AM
3
3 reads 0 reactions

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको नोभेम्बर २२ र २३ मा हुने भारतको राजकीय भ्रमणलाई नेपालले केवल कूटनीतिक औपचारिकताका रूपमा हेर्नु हुँदैन।

नेपालको आकाश, आर्थिक स्वार्थ र छिमेकी कूटनीति

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको नोभेम्बर २२ र २३ मा हुने भारतको राजकीय भ्रमणलाई नेपालले केवल कूटनीतिक औपचारिकताका रूपमा हेर्नु हुँदैन। यो भ्रमण नेपालको आर्थिक भविष्य, अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क, व्यापार, पारवहन, ऊर्जा, पूर्वाधार र राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग जोडिएका विषयलाई नयाँ ढंगले अगाडि बढाउने महत्त्वपूर्ण अवसर हो। नेपाल र भारतबिचको सम्बन्ध ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक रूपमा निकट छ तर निकट सम्बन्धको वास्तविक अर्थ त्यति बेला स्थापित हुन्छ, जब त्यसबाट दुवै देशका नागरिकले समान रूपमा लाभ लिन सक्छन्।

प्रधानमन्त्री शाहको यस भ्रमणमा नेपालले उठाउनुपर्ने धेरै विषय छन्। तीमध्ये नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय हवाई प्रवेशमार्ग, भारतले नेपालको आकाश प्रयोग गर्न गरेको प्रस्ताव, आर्थिक सहयोग, रेलमार्ग विस्तार, ऊर्जा व्यापार र निजी क्षेत्रको सहकार्य विशेष महत्त्वका छन्। यस भ्रमणमा प्रधानमन्त्रीसँग ३४ सदस्यीय सरकारी प्रतिनिधिमण्डल र छुट्टै ५२ सदस्यीय निजी क्षेत्रको प्रतिनिधिमण्डल सहभागी हुँदै छ। अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले, परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल, प्रधानमन्त्रीका प्रमुख सल्लाहकार तथा उच्च सरकारी अधिकारीहरूको सहभागिताले भ्रमणलाई राजनीतिकसँगै आर्थिक महत्त्व पनि दिएको छ। निजी क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूको सहभागिताले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई सरकारी छलफलबाट व्यावसायिक साझेदारी र लगानी विस्तारसम्म पुर्‍याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

नेपालको आकाश: महेन्द्रनगर हवाईमार्गको प्रतीक्षा

यस भ्रमणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र रणनीतिक विषय नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय हवाई प्रवेशमार्ग हो। नेपालले सन् २००९ देखि नै भारतसँग थप अन्तर्राष्ट्रिय हवाई प्रवेशमार्ग उपलब्ध गराउन आग्रह गर्दै आएको छ। विशेषगरी महेन्द्रनगर, नेपालगन्ज, भैरहवा र जनकपुर क्षेत्रबाट अन्तर्राष्ट्रिय विमानलाई नेपाल प्रवेश गर्न दिने व्यवस्था मिलाउनुपर्ने नेपालको माग छ।

अहिले अन्तर्राष्ट्रिय विमानले नेपालबाट बाहिरिँदा विभिन्न हवाई बिन्दु प्रयोग गर्न सक्ने भए पनि विदेशबाट नेपाल प्रवेश गर्ने विमानका लागि सिमरा प्रमुख प्रवेशमार्ग बनेको छ। यसले हवाई यातायातमा अनावश्यक चाप सिर्जना गरेको छ। पश्चिमबाट भैरहवा र पोखरा आउने विमानले पूर्वतर्फ घुमेर नेपाल प्रवेश गर्नुपर्ने अवस्था छ। यसबाट उडान दुरी, समय, इन्धन खर्च र सञ्चालन लागत बढ्छ।

नेपालले गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणमा अर्बौं रुपैयाँ लगानी गरेको छ तर अन्तर्राष्ट्रिय हवाई प्रवेशमार्गको सीमितताले यी विमानस्थलको व्यावसायिक सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न कठिन बनाएको छ। विमानस्थल निर्माण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय विमान सहज रूपमा आउन र जान सक्ने वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ।

महेन्द्रनगर हवाई मार्ग यस सन्दर्भमा नेपालको प्रमुख प्राथमिकता हो। काठमाडौं–महेन्द्रनगर हुँदै भारततर्फ जाने एल ६२६ मार्गलाई दुईतर्फी सञ्चालन गर्न नेपालले विशेष पहल गरिरहेको छ। अहिले यस मार्गबाट विमान बाहिरिन सक्ने भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय विमानलाई सोही मार्गबाट नेपाल प्रवेश गर्ने पूर्ण सुविधा प्राप्त छैन। यसलाई दुईतर्फी बनाउन सके पश्चिमी नेपालबाट अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क सहज हुनेछ।

भैरहवाका लागि पनि कम उचाइमा अन्तर्राष्ट्रिय विमान प्रवेश गर्न सक्ने मार्ग आवश्यक छ। नेपालगन्ज र जनकपुरका प्रवेशमार्गको विषय पनि दीर्घकालीन हवाई सम्पर्क विस्तारसँग जोडिएको छ।

भारतले महेन्द्रनगर र भैरहवालगायतका केही मार्गमा सकारात्मक संकेत दिएको भए पनि प्राविधिक र कूटनीतिक सहमति अझै अन्तिम चरणमा पुगेको छैन। यस विषयलाई सामान्य प्राविधिक छलफलका रूपमा मात्र लिनुहुँदैन। नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको भविष्य, पर्यटन उद्योग, व्यापार र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय भएकाले प्रधानमन्त्रीस्तरबाट स्पष्ट निर्णयको पहल हुनुपर्छ।

भारतको प्रस्ताव र नेपालको सार्वभौम अधिकार

हवाईमार्गसम्बन्धी वार्तामा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भारतले नेपालको आकाश प्रयोग गर्न गरेको प्रस्ताव हो। भारतले पश्चिम बंगालस्थित बागडोगरा विमानस्थलसम्मका उडानका लागि नेपालको पूर्वी क्षेत्र, विशेषगरी झापातर्फको आकाश प्रयोग गर्न अनुमति मागेको छ।

रक्सौल क्षेत्रमा निर्माणाधीन विमानस्थलसँग सम्बन्धित हवाईमार्गको विषय पनि छलफलमा आएको छ। बागडोगरा विमानस्थल नागरिक उडानसँगै सैनिक प्रयोजनमा समेत प्रयोग हुने भएकाले नेपालको सुरक्षा संवेदनशीलता स्वाभाविक रूपमा जोडिन्छ।

भारतले नेपालको आकाश नागरिक तथा सैनिक दुवै प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्न चाहेको विषय सार्वजनिक भएको छ। नेपालले सैनिक प्रयोजनका लागि आफ्नो आकाश प्रयोग गर्न दिने विषयमा सहमति जनाएको छैन। नागरिक उडानका लागि समेत प्राविधिक विवरण र सुरक्षा पक्षको विस्तृत अध्ययन आवश्यक रहेको बताएको छ।

यहाँ नेपालले अत्यन्त सन्तुलित र स्पष्ट कूटनीतिक अडान लिनुपर्छ। भारतको प्रस्ताव र नेपालको हवाई प्रवेशमार्गसम्बन्धी मागलाई एउटै प्याकेजमा राखेर तत्काल निर्णय गर्न दबाब दिनु उचित हुँदैन। नेपालको आकाश प्रयोग गर्ने अनुमति र भारतको आकाश हुँदै नेपाल प्रवेश गर्ने सुविधा दुई फरक विषय हुन्। दुवैको प्राविधिक, आर्थिक र सुरक्षा मूल्यांकन छुट्टाछुट्टै हुनुपर्छ।

नेपालले भारतको प्रस्तावलाई अस्वीकार गर्नैपर्छ भन्ने होइन। आपसी लाभ हुने नागरिक हवाई सहकार्य गर्न सकिन्छ तर सैनिक प्रयोजन, राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वभौमसत्तासँग जोडिएका विषयमा पर्याप्त अध्ययन, स्पष्ट सीमा र राष्ट्रिय सहमति आवश्यक हुन्छ। छिमेकीसँगको मित्रता र सहकार्य महत्त्वपूर्ण छ तर मित्रताको नाममा आफ्नो राष्ट्रिय हित कमजोर पार्नु हुँदैन। भारतले पनि नेपालको लामो समयदेखिको जायज हवाईमार्गसम्बन्धी मागलाई अनावश्यक रूपमा लम्ब्याउनुहुँदैन। दुई देशबिचको सम्बन्ध समानता र पारस्परिक सम्मानमा आधारित हुनुपर्छ।

आर्थिक सहयोग: ऋण होइन, उत्पादन र पुनर्निर्माणको आधार

प्रधानमन्त्रीको भ्रमणमा अर्को महत्त्वपूर्ण विषय भारतसँगको आर्थिक सहयोग हो। नेपालले करिब भारतीय रुपैयाँ २०० अर्ब बराबरको आर्थिक सहयोग प्रस्ताव गरेको छ। यसमा १०० अर्ब रुपैयाँ अनुदान र १०० अर्ब रुपैयाँ सहुलियतपूर्ण ऋणको अपेक्षा गरिएको छ। नेपालले पछिल्ला बाढीपहिरो र प्राकृतिक विपत्तिबाट ठुलो क्षति बेहोरेको छ।

सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, कृषि, निजी व्यवसाय र बस्तीहरू प्रभावित भएका छन्। पुनर्निर्माणका लागि ठुलो लगानी आवश्यक छ। यस्तो अवस्थामा छिमेकी भारतबाट प्राप्त हुने आर्थिक सहयोग महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।

ऋण र अनुदान प्राप्त गर्नु मात्र उपलब्धि होइन। त्यसको उपयोग कसरी हुन्छ भन्ने विषय अझ महत्त्वपूर्ण छ। नेपालले उत्पादनमूलक पूर्वाधार, जलविद्युत्, कृषि, पर्यटन, उद्योग, सडक, प्रविधि र रोजगारी सिर्जना गर्ने परियोजनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

नेपालले अब सहयोग माग्ने मात्र होइन, लगानीको प्रतिफल दिन सक्ने देशका रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गर्नुपर्छ। आर्थिक सहयोगलाई राष्ट्रिय उत्पादन वृद्धि, आयात प्रतिस्थापन, निर्यात विस्तार र रोजगारी सिर्जनासँग जोड्न सकिए मात्र त्यसले दीर्घकालीन परिणाम दिन सक्छ।

जनकपुर–अयोध्या रेलमार्ग: संस्कृतिसँगै अर्थतन्त्रको जोड

यस भ्रमणको अर्को महत्त्वपूर्ण विषय जनकपुर र अयोध्याबिच प्रत्यक्ष रेल सम्पर्क विस्तार गर्ने प्रस्ताव हो। जनकपुर माता सीताको जन्मभूमि र अयोध्या भगवान् रामको जन्मस्थलका रूपमा परिचित छन्।

यी दुई ऐतिहासिक तथा धार्मिक सहरबिच रेल सम्पर्क स्थापित हुन सके नेपाल र भारतबिचको सांस्कृतिक सम्बन्धले नयाँ आयाम प्राप्त गर्नेछ। यसले धार्मिक पर्यटन मात्र होइन, होटल व्यवसाय, स्थानीय उत्पादन, यातायात, व्यापार र रोजगारीमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। जनकपुरलाई धार्मिक पर्यटनको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने अवसर पनि यसबाट प्राप्त हुन सक्छ।

रेलमार्गलाई धार्मिक यात्रामा मात्र सीमित राख्नुहुँदैन। नेपालले भारतसँग रेल सञ्जाल विस्तार, सीमावर्ती व्यापारिक पूर्वाधार, एकीकृत जाँचचौकी र सडक सञ्जालको विकासलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ। जनकपुर–बर्दिबास रेलमार्ग विस्तार तथा अन्य प्रस्तावित सीमापार रेल परियोजनालाई समयमै अघि बढाउन आवश्यक छ।

जलविद्युत् र ऊर्जा व्यापार: दुवै देशको साझा अवसर

नेपाल र भारतबिच ऊर्जा सहकार्यको सम्भावना विशाल छ। नेपालसँग जलविद्युत् उत्पादन गर्ने प्राकृतिक क्षमता छ भने भारतसँग ठुलो ऊर्जा बजार छ। यी दुई सम्भावनालाई जोड्न सके दुवै देशले आर्थिक लाभ लिन सक्छन्। नेपालले विद्युत् निर्यातका लागि मात्र होइन, आफ्नै औद्योगिक विकासका लागि पनि ऊर्जा क्षेत्रलाई उपयोग गर्नुपर्छ। प्रसारण लाइन विस्तार, जलाशययुक्त आयोजना, दीर्घकालीन विद्युत् व्यापार सम्झौता र क्षेत्रीय ऊर्जा बजारमा पहुँच विस्तार आवश्यक छ।

जलविद्युत्मा भारतीय लगानी आकर्षित गर्दा नेपालको राष्ट्रिय हित, वातावरणीय सन्तुलन र स्थानीय समुदायको अधिकारलाई पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ। जलस्रोतलाई केवल निर्यातको वस्तु होइन, औद्योगिकीकरण र राष्ट्रिय समृद्धिको आधार बनाउनुपर्छ।

निजी क्षेत्रको सहभागिता: कूटनीतिलाई बजारसँग जोड्ने अवसर

यस भ्रमणमा ५२ जना नेपाली निजी क्षेत्रका प्रतिनिधिको सहभागिता आफैंमा महत्त्वपूर्ण छ। नेपालका उद्योगी, व्यवसायी, उद्यमी र लगानीकर्ताले भारतीय निजी क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने, संयुक्त लगानी खोज्ने र नयाँ बजार विस्तार गर्ने अवसर पाउनुपर्छ।

नेपालमा कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, जडीबुटी, जलविद्युत्, स्थानीय उत्पादन, महिला उद्यमशीलता र युवा स्टार्टअपमा ठुलो सम्भावना छ तर पुँजी, प्रविधि, बजार पहुँच र व्यावसायिक सञ्जालको अभावले धेरै सम्भावना व्यवहारमा परिणत हुन सकेका छैनन्।

भारतसँगको सहकार्यबाट नेपाली उत्पादनलाई ठुलो बजारमा पुर्‍याउन, प्रविधि हस्तान्तरण गर्न र संयुक्त उद्योग स्थापना गर्न सकिन्छ। विशेषगरी महिला तथा युवा उद्यमीलाई भारतीय बजारसँग जोड्ने, नेपाली उत्पादनको गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउने तथा लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्ने विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

निजी क्षेत्रको सहभागिता केवल प्रतिनिधिमण्डलमा नाम समावेश गर्ने औपचारिकता हुनुहुँदैन। भ्रमणपछि पनि निरन्तर व्यावसायिक संवाद, लगानी सम्झौता, बजार पहुँच र परियोजना कार्यान्वयनको संयन्त्र बन्नुपर्छ।

नेपाल–भारत सम्बन्धमा सीमाविवाद, व्यापार असन्तुलन, पारवहन सुविधा, जलस्रोतको उपयोग र पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय आयोजनाजस्ता विषय लामो समयदेखि समाधानको प्रतीक्षामा छन्। सबै विषय एउटै भ्रमणमा टुंगिन नसक्लान् तर तिनलाई समाधान गर्ने समयबद्ध प्रक्रिया सुरु गर्न सकिन्छ।

नेपालले भारतसँगको सम्बन्धमा न अनावश्यक आशंका राख्नु आवश्यक छ, न आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थमा सम्झौता गर्नु उचित हुन्छ। कूटनीति भनेको समस्या लुकाउनु होइन, संवादमार्फत समाधान खोज्नु हो। मित्रता भनेको समानताको आधारमा सहकार्य गर्नु हो।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणले यही सन्देश दिन सक्नुपर्छ। भारत नेपालको महत्त्वपूर्ण छिमेकी र प्रमुख व्यापारिक साझेदार हो। नेपाल पनि जलस्रोत, पर्यटन, युवा जनशक्ति, कृषि, बजार र क्षेत्रीय सम्पर्कका दृष्टिले सम्भावना बोकेको साझेदार हो।

सम्बन्धलाई यही वास्तविकताका आधारमा अगाडि बढाउनुपर्छ। अन्ततः यो भ्रमणको सफलता कति बैठक भए, कति सम्झौतामा हस्ताक्षर भए वा कति आश्वासन प्राप्त भए भन्ने कुराले निर्धारण गर्दैन। महेन्द्रनगर र भैरहवाका हवाई प्रवेशमार्गमा ठोस सहमति हुन्छ कि हुँदैन ? नेपालको आकाश प्रयोग गर्ने भारतको प्रस्तावमा नेपालको सुरक्षा र सार्वभौम हित सुरक्षित हुन्छ कि हुँदैन ? जनकपुर–अयोध्या रेल सेवा सञ्चालनको आधार तयार हुन्छ कि हुँदैन ? आर्थिक सहयोग र पुनर्निर्माणका कार्यक्रम अघि बढ्छन् कि बढ्दैनन् ? नेपाली उत्पादन र विद्युत्ले भारतीय बजारमा थप अवसर पाउँछन् कि पाउँदैनन् ? यी प्रश्नको उत्तर नै भ्रमणको वास्तविक उपलब्धि हुनेछ।

नेपाल अहिले बेरोजगारी, युवा पलायन, कमजोर उत्पादन, लगानीको अभाव र आर्थिक सुस्तताजस्ता चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। देशभित्रै अवसर सिर्जना गर्न, उद्यमशीलता बढाउन र उत्पादनलाई प्रतिस्पर्धी बनाउन छिमेकीसँगको आर्थिक सहकार्यलाई परिणाममुखी बनाउनु आवश्यक छ। भौगोलिक अवस्थाले नेपाल र भारतलाई छिमेकी बनाएको हो, इतिहास र संस्कृतिले नजिक बनाएको हो। अब आर्थिक सहकार्य, पारस्परिक विश्वास र समान साझेदारीले भविष्य निर्माण गर्नुपर्छ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमण आश्वासनको अर्को सूची बन्नु हुँदैन। नेपालको आकाश, आर्थिक अवसर र राष्ट्रिय स्वार्थलाई सम्मान गर्दै ठोस उपलब्धि हासिल गर्ने अवसर बन्नुपर्छ। कूटनीतिक सम्बन्धको वास्तविक सफलता नागरिकको जीवनमा देखिनुपर्छ।

प्रकाशित: ५ मंसिर २०८३ ०६:०८ शनिबार

Prev Swipe Story Next

Same Story from Other Publications

Compare how 4 other independent news outlets reported on this story.

4 Publications
Hamro Patro News
51m ago
नेपालको आकाश, आर्थिक स्वार्थ र छिमेकी कूटनीति

नेपालको आकाश, आर्थिक स्वार्थ र छिमेकी कूटनीति

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको नोभेम्बर २२ र २३ मा हुने भारतको राजकीय भ्रमणलाई नेपालले केवल कूटनीतिक औपचारिकताका रूपमा हेर्नु हुँदैन। यो भ्रमण नेपालको आर्थिक भविष्य, अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क, व्...

#बालेन-शाह #भ्रमण #रूप
Compare →
Onlinekhabar
13h ago
प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणमा क्रिकेट विकासका एजेन्डा के छन् ?

प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणमा क्रिकेट विकासका एजेन्डा के छन् ?

४ मंसिर, काठमाडौं । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणका क्रममा नेपालमा क्रिकेट पूर्वाधार विकास र खेलाडीको प्रशिक्षणमा भारतीय सहयोगको विषयले प्राथमिकता पाउन सक्ने देखिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका क्रिकेट रंगशाला निर्माणदेखि राष्ट्रिय टोली र युवा खेलाडीलाई उच्चस्तरीय …

#बालेन-शाह #भ्रमण
Compare →
Bizshala
17h ago
प्रधानमन्त्री बालेनसँग भारत जाने ५२ उद्योगी व्यवसायीको सूची तयार, अञ्जनदेखि निर्वाण चौधरी र नितेश मालपानीसम्म

प्रधानमन्त्री बालेनसँग भारत जाने ५२ उद्योगी व्यवसायीको सूची तयार, अञ्जनदेखि निर्वाण चौधरी र नितेश मालपानीसम्म

काठमाण्डौ । प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह (बालेन) को आसन्न भारत भ्रमणमा निजी क्षेत्रका ५२ जना उद्योगी व्यवसायी सहभागी...

#बालेन-शाह #भ्रमण
Compare →
Arthasansar
18h ago
आइतबार दिउँसो भारत जाँदै प्रधानमन्त्री, यस्तो छ दुई दिने भ्रमण तालिका

आइतबार दिउँसो भारत जाँदै प्रधानमन्त्री, यस्तो छ दुई दिने भ्रमण तालिका

प्रधानमन्त्री बालेन शाह आइतबार दिउँसो १ः४५ बजे भारत प्रस्थान गर्ने भएका छन् । नेपाल वायुसेवा निगमको नियमित उडानमार्फत भारत जाने...

#बालेन-शाह #भ्रमण
Compare →

Related Stories

National (Nepal)
Build #2612