कान्तिपुरसँगको अन्तर्वार्तामा अग्रज नाट्यकर्मी सुनील पोखरेलले काठमाडौंबाहिर रंगमञ्चको जागरण बढे पनि नाटकबाट जीविकोपार्जन गर्न कठिन रहेको बताएका छन् । उनी भन्छन्- 'नाटकप्रतिको रहर रहुन्जेल रंगमञ्च जीवित रहन्छ ।'
विराटनगर — नेपाली रङ्गमञ्चलाई नयाँ जीवन दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका नाट्यकर्मी सुनील पोखरेल अभिनय र निर्देशनका स्थापित नाम हुन् । भारतको नेसनल स्कुल अफ ड्रामा (एनएसडी) बाट नाट्यशिक्षा लिएका उनले नेपाली, भारतीय तथा युरोपेली नाटकको निर्देशन गर्दै नेपाली रङ्गमञ्चको विकासमा योगदान पुर्याएका छन् ।
गुरुकुलको स्थापना र नाट्यप्रशिक्षणमार्फत नयाँ पुस्ताका कलाकार तयार गर्नसमेत उनको भूमिका उल्लेखनीय छ । उनै पोखरेलको अभिनय रहेको आन्तोन चेखभको चर्चित एकाङ्की ‘द स्वान सङ’ को नेपाली रूपान्तरण ‘अन्तिम गीत’ असोज २८ र २९ गते विराटनगरमा मञ्चन भयो । रङ्गमञ्चसँगको लामो यात्रा, अभिनयको अनुभव र नेपाली थिएटरको अवस्थाबारे पोखरेलसँग कान्तिपुरका पर्वत पोर्तेलले गरेको कुराकानी :
विराटनगरसँग तपाईंको सम्बन्ध कस्तो छ ?
विराटनगरसँग मेरो गहिरो सम्बन्ध छ । मेरो रङ्गमञ्चीय यात्रा यहीँबाट सुरु भएको हो । भैरव थापा र म, बिरोज लामिछाने सँगसँगै नाटकमा आएका थियौँ । बिरोज अहिले छैनन् । विराटनगर आउँदा उनको सम्झना धेरै आउँछ ।
त्यतिबेला हामी साना कलाकार थियौँ । ठूल्ठूला भूमिका पाउँदैनथ्यौँ । सबैले फुच्चे केटाहरूका रूपमा हेर्थे । राजारानीका जन्मदिन, पञ्चायत दिवसजस्ता अवसरमा मञ्चन हुने एकाङ्कीमा ससाना भूमिका खेल्थ्यौँ । त्यही वातावरणले हामीलाई नाटकतिर तान्यो र रङ्गमञ्चसँग जोड्यो ।
काठमाडौंमा साथीभाइ र दर्शक धेरै छन् । तर, विराटनगरमा आफ्ना साथीलाई फोन गरेर नाटक हेर्न बोलाउँदाको आत्मीयता बेग्लै लाग्छ । यहाँ आउँदा आफ्ना मान्छेसँग जोडिएको अनुभूति हुन्छ ।
विराटनगरमा तपाईंले कतिवटा नाटक मञ्चन गरिसक्नुभयो ?
हामीले काठमाडौंँबाट सातवटा नाटक विराटनगर ल्याएका थियौँ । गुरुकुलको उद्घाटनका बेला पनि नाटक ल्याइएका थिए । त्यसपछि मैले यहाँ दुईवटा नाटक निर्देशन गरेँ । मैले अभिनय गरेका नाटकको संख्या ठ्याक्कै सम्झना छैन, दुई–तीनवटा जति होलान् । ‘जयमाया’ मैले निर्देशन गरेको होइन । त्यो गुरुकुल उद्घाटनका बेला हामीले यहाँ ल्याएका थियौँ ।
तपाईंले विराटनगरमा गुरुकुल स्थापना गर्नुभयो । त्यसपछि भने आरामले बस्नुभयो भन्ने आरोप पनि लाग्छ । यसलाई कसरी लिनुहुन्छ ?
मैले यहाँ आएर आगो बाल्न सलाई कोरेको मात्र हो । त्यसपछि आगो ताप्ने र त्यसमा दाउरा थप्ने काम अरूले गर्नुपर्थ्यो । तर, सोचे जस्तो कहाँ हुन्छ र ! संस्था स्थापना गर्नु एउटा कुरा हो, त्यसलाई निरन्तरता दिनु अर्को कुरा । गुरुकुललाई अगाडि बढाउने जिम्मेवारी अरूले पनि लिनुहुनेछ भन्ने लागेको थियो । तर, सोचे जस्तो अगाडि बढ्न सकेन भन्ने लागेको छ ।
काठमाडौंको गुरुकुल बन्द भएपछि त्यहाँका कलाकारहरू पलायन भए कि रङ्गकर्ममै सक्रिय भए ?
धेरैजसो आफ्नै काममा लाग्नुभयो । अहिले नेपाली फिल्म र टेलिभिजनमा गुरुकुलसँग जोडिएका धेरै कलाकार सक्रिय हुनुहुन्छ । सौगात मल्ल, विपिन कार्की, कमलमणि नेपाल, अरुणा कार्की, मणिराम पोखरेल, प्रविण खतिवडा, सरस्वती चौधरी, पशुपति राई र सरिता गिरीलगायत कलाकारको यात्रा गुरुकुलसँग जोडिएको छ । घिमिरे युवराज पनि त्यही यात्राका सहयात्री हुनुहुन्छ ।
गुरुकुल बन्द भयो भन्दैमा त्यसले निर्माण गरेको सम्पूर्ण सांस्कृतिक ऊर्जा समाप्त भएको होइन । त्यहाँ सिकेका र काम गरेका कलाकारहरू विभिन्न क्षेत्रमा सक्रिय हुनुहुन्छ । गुरुकुलको प्रभाव त्यसरी नै फैलिएको छ ।
आफूले अभिनय वा निर्देशन गरेका नाटकमध्ये सबैभन्दा प्रिय कुन लाग्छ ?
दुई–तीनवटा नाटक विशेष लाग्छन् । अल्बेयर कामुको उपन्यासमा आधारित ‘द आउटसाइडर’ हामीले धेरै वर्षअघि मञ्चन गरेका थियौँ । ‘मार्क्स फर्किए’ पनि मलाई निकै मन पर्छ । त्यसमा मैले आफूलाई धेरै हदसम्म जोडेको छु । अहिले मञ्चन भइरहेको नाटक ‘अन्तिम गीत’ पनि मेरा लागि महत्वपूर्ण छ ।
तपाईंले ‘अन्तिम गीत’ आफ्नो अन्तिम नाटक हुन सक्छ भन्नुभएको छ । अब अवकाश लिने सोच्दै हुनुहुन्छ कि कसो ?
यो मैले खेलेको अन्तिम नाटक हुन पनि सक्छ, नहुन पनि सक्छ । केही समय अवकाश लिएर घरमै बस्ने सोच बनाएको थिएँ । तर, अहिले फेरि नाटक खेल्ने ऊर्जा आएको छ । त्यसैले आफूलाई ‘सेमी–रिटायर्ड’ भन्न थालेको छु । फेरि नाटक खेल्न थालेँ भने पूर्ण अवकाश लिएको भन्न मिलेन ।
यसअघि मैले प्रवीण खतिवडासँग मिलेर ‘मार्क्स फर्किए’ निर्देशन र अभिनय गरेको थिएँ । त्यसपछि केही समय नाटकबाट टाढा बसेँ । अहिले भने फेरि रङ्गमञ्चमा फर्कने उत्साह जागेको छ ।
एनएसडीमा छँदा अभिनेता इरफान खानसँग तपाईंको संगत भयो । उहाँलाई कसरी सम्झनुहुन्छ ?
उनी मेरो नजिकको साथी थिए । उनको निधनपछि मैले उनलाई धेरै मिस गरेको छु । हामी करिब तीन वर्ष सँगै बसेर पढेका थियौँ, एनएसडीमा । पछि उनी काठमाडौं आए र मेरै घरमा बसे । उनी परिवारकै सदस्यजस्ता थिए । उनलाई सम्झिँदा निकै भावुक हुन्छु ।
एनएसडीमा पाएको प्रशिक्षणले तपाईंको कलायात्रालाई कसरी प्रभाव पार्यो ?
एनएसडी पुग्नुअघि मैले नेपालमा थिएटरलाई राम्रोसँग बुझेकै रहेनछु । थिएटरमा प्रकाशको प्रयोग कसरी हुन्छ भन्ने कुरासमेत थाहा थिएन । अहिले मैले रङ्गमञ्चबारे जति बुझेको छु, त्यसको ठूलो श्रेय त्यही स्कुललाई जान्छ ।
अहिले पनि थिएटरलाई पूर्ण रूपमा बुझिसकेको त छैन । यो निरन्तर सिकिरहनुपर्ने विधा हो । तर, मेरो कलायात्रामा एनएसडीको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण रह्यो ।
त्यहाँका शिक्षकहरूमध्ये कसलाई सम्झनुहुन्छ ?
हामी पढ्दा त्यहाँ अनुभवी शिक्षकहरू हुनुहुन्थ्यो । रवीन्द्र दास त्यहाँका शिक्षक हुनुहुन्थ्यो । पछि हामीले उहाँलाई काठमाडौं पनि बोलाएर सेट डिजाइनसम्बन्धी कार्यशाला पनि गराएका थियौँ । त्यतिबेलाका धेरै शिक्षक अहिले अवकाश लिइसक्नुभएको छ । कतिपय हामीमाझ हुनुहुन्न ।
नयाँ पुस्ताले नाटकलाई बुझ्ने तौरतरिकामा के फरक देख्नुहुन्छ ?
यसको जवाफ नयाँ पुस्तालाई नै सोध्नुपर्छ । उनीहरूले नाटकलाई कसरी बुझिरहेका छन् भन्ने कुरा उनीहरूकै अनुभवबाट आउनुपर्छ ।
अहिले नाटक गर्ने भाइबहिनीहरूलाई कामको चाप छ, तर आर्थिक चुनौती पनि छ । पहिले नाटकको शो सकिएपछि सबैलाई खाना खुवाउने कुरा सामान्यजस्तो लाग्थ्यो । अहिले त्यही कुरा पनि चुनौती बन्न सक्छ । रङ्गमञ्चमा काम गर्ने कलाकारका लागि सिर्जनात्मक कामसँगै दैनिक जीवन धान्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण छ ।
विशेषगरी काठमाडौं बाहिरका थिएटरको अवस्था कस्तो देख्नुहुन्छ ?
हामीले करिअर सुरु गर्दाको तुलनामा अहिले काठमाडौं बाहिरका थिएटरमा निकै जागरण आएको छ । काँकडभिट्टादेखि धनगढीसम्म नाट्य गतिविधि भइरहेको छ । विराटनगरमा विभिन्न प्रयास भए, केही बन्द पनि भए । पोखरामा दुई–तीनवटा थिएटर छन् । झापा र इलाममा नाट्य गतिविधि बाक्लै छ । अन्य सहरमा पनि थिएटर सुरु गर्ने तयारी भइरहेको छ ।
काठमाडौंमा अहिले सात–आठवटा नाटकघर छन्, जहाँ नियमित नाटक मञ्चन हुन्छ । त्यसैले पहिलाभन्दा अवस्था राम्रो छ ।
गुरुकुल बन्द हुँदा एउटा अध्याय सकिएजस्तो लागेको थियो । तर, त्यसपछि अन्य ठाउँमा थिएटर खुले र नयाँ प्रयासहरू सुरु भए । त्यस अर्थमा गुरुकुलको बन्द हुनु नेपाली रङ्गमञ्चका लागि एउटा संक्रमण पनि थियो होला । एउटा संस्था बन्द भए पनि त्यसले जगाएको चेतना र सिर्जनात्मक ऊर्जा अन्यत्र फैलिन सक्यो होला ।
यद्यपि नाटक खेलेर मात्रै बाँच्न सकिने अवस्था अझै बनेको छैन । यो मुख्यतः रहर र जुनूनको काम हो । मानिसभित्र नाटकप्रतिको रहर रहुन्जेल रङ्गमञ्च मर्दैन ।
नेपाली थिएटरको विकासमा राज्यको भूमिका कस्तो छ ?
राज्यको साथ मैले खासै देखेको छैन । तर, ‘राज्य’ र ‘जनता’ दुवै अमूर्त शब्द हुन् । राज्य खोजेर बस्ने होइन, राज्यलाई प्रश्न गर्ने हो ।
जनता भनेको को हो ? तपाईं र म होइनौँ ? जनताले के भन्यो भनेर हामी आफूलाई जनताभन्दा अलग राख्न मिल्दैन । राज्य र जनतालाई अलग–अलग, आफूभन्दा बाहिरका कुनै अमूर्त शक्तिका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्तिमाथि पनि प्रश्न गर्नुपर्छ । राज्य र जनता दुवैलाई ठोस अर्थमा बुझेर प्रश्न गर्न आवश्यक छ ।
तपाईंले सीमित फिल्ममा पनि अभिनय गर्नुभएको छ । तर, रङ्गमञ्चलाई नै बढी प्राथमिकता दिनुहुन्छ, किन ?
बीचमा दुई–तीनवटा फिल्ममा अभिनय गरेको छु । ‘बाह्र गाउँ’ नामको फिल्ममा पनि खेलेको छु । तर, मलाई रङ्गमञ्च मन पर्छ । फिल्ममा अभिनय गर्दा त्यति आनन्द लिन सक्दिनँ । फिल्म निर्माणको प्रक्रिया धेरै प्राविधिक लाग्छ ।
रङ्गमञ्चमा अभिनय गर्दा जसरी पात्रलाई जीवन दिन सकिन्छ, त्यसको स्वाद फिल्ममा त्यति पाउँदिनँ । त्यसैले फिल्म मेरो मुख्य बाटो होइन । तर, काम नपाएको बेला वा आर्थिक आवश्यकता परेको बेला फिल्ममा अभिनय गर्नु मेरो बाध्यता हो ।
पर्वत पोर्तेल कान्तिपुर मिडिया ग्रुपका कोशी प्रदेश संवाददाता हुन् । उनी झापा र विराटनगर क्षेत्रबाट लेख्छन् ।
