रिंकु ठाकुरको सहमतिबिना परिवारका सदस्यले उनलाई बिहे गराउन खोजे । उनले परिवारको निर्णयको प्रतिवाद गरिन् । घर छाडेर निस्किन् । अहिले बालविवाहविरुद्धको अभियन्ता बनेर तराईका गाउँबस्तीमा महिला तथा किशोरीलाई अधिकार, स्वास्थ्य, पोषण र हिंसाविरुद्ध सचेत गराइरहेकी छन् ।
रौतहट — वीरगन्जकी रिंकु ठाकुर १२ वर्षदेखि बालविवाह र दाइजो प्रथाविरुद्धको सामाजिक अभियानमा छिन् । १७ वर्षको उमेरमै परिवारले विवाह गर्न खोजिदिएपछि विद्रोह गरेर घर छाडेकी उनले आफूले जस्तो पीडा अरूले भोग्न नपरोस् भनी यो बाटो रोजेकी हुन् । उनले हिँडेको यो लामो यात्राले मधेशका छोरीहरू कस्तो अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छन् भन्नेमात्रै देखाउँदैन, मधेशमा छोरीहरू माथि कस्तो विभेद छ र उनीहरू किन हिंसा भोग्न बाध्य छन् भन्ने पनि बुझाउँछ ।
रिंकुले १७ वर्षको हुँदा २५ चैत २०७२ मा परिवारसँग विद्रोह गर्नुपर्यो । किनकि रिंकुको सहमतिबिना परिवारका सदस्यले उनलाइ बिहे गराउन खोजे । उनले परिवारको निर्णयको प्रतिवाद गरिन् । घर छाडेर निस्किन् । अनि बालविवाहविरुद्धको अभियन्ता बनेर आफ्नो बाटो तय गरिन् । पछिल्ला वर्षहरूमा उनी तराईका गाउँबस्ती पुगेर महिला तथा किशोरीलाई अधिकार, स्वास्थ्य, पोषण र हिंसाविरुद्ध सचेत गराइरहेकी छन् । आफूले भोगेको पीडा अरूले भोग्न नपरोस् भन्ने उनको अभियान जारी छ ।
वीरगन्ज महानगरपालिका–१ छपकैयाकी रिंकु अहिले २८ वर्षकी भइन् । ‘त्यो दिन सम्झँदा अहिले पनि उदेक लाग्छ । त्यो बेला मैले लिएको निर्णय ठीक रहेछ भन्ने लाग्छ,’ रिंकुले भनिन्, ‘मैले आफ्नो भविष्यका लागि ठीक निर्णय गरें । समाजलाई पनि एउटा पाठ भयो । आज अरूले पनि यस्तो समस्या भोग्न नपरोस् भनेर चेतना फैलाउन लागेकी छु ।’
१२ वर्षअघि परिवारले रिंकुको विवाहको कुरा भारतको बिहारस्थित घोडासहनका एक युवकसँग छिनेको थियो । परिवारले विवाहको मिति पनि तय गरिसकेको थियो । विवाहका लागि केटा पक्षलाई दाइजोस्वरूप एक लाख ३० हजार रुपैयाँ नगदसमेत बुझाइसकिएको थियो । आफ्नो उमेर नपुगेको, विवाह गर्ने इच्छा नभएको र पढाइलाई निरन्तरता दिन चाहेको कुरा उनले पटकपटक अभिभावकलाई सुनाइन् । तर अभिभावकले जबर्जस्ती गर्न खोजेपछि विवाह अस्वीकार गर्ने निर्णय गरिन् ।
रिंकु अहिले ‘प्रोटेक्सन नेपाल’ नामक गैरसरकारी संस्थामा आबद्ध भएर तीन महिनायता रौतहटको कटहरिया नगरपालिकामा काम गरिरहेकी छन् । पोषण परियोजनाअन्तर्गत गाउँबस्ती र विद्यालयमा पुगेर महिलाको स्वास्थ्य तथा पोषण अवस्थाबारे जानकारी दिने, बालविवाह तथा दाइजो प्रथाका नकारात्मक असरबारे सचेत गराउने र महिला हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउन अभिप्रेरित गर्ने उनको दैनिकी बनेको छ । साइबर अपराधलगायत महिलाले सामना गर्नुपरेका नयाँ सामाजिक चुनौतीबारे पनि उनी समुदायमा छलफल र खबरदारी गर्छिन् ।
रिंकुका अनुसार ग्रामीण मधेशका धेरै महिला र किशोरी अझै पनि उमेर नपुग्दै विवाह र त्यसलगत्तै मातृत्वको जिम्मेवारी बहन गर्न बाध्य छन् । बालविवाहका कारण किशोरीको शिक्षा, स्वास्थ्य, आत्मनिर्भरता र भविष्यमा गम्भीर असर पर्ने गरेको उनको अनुभव छ । विवाहपछि कम उमेरमै गर्भधारण गर्नुपर्ने अवस्थाले महिला तथा शिशुको स्वास्थ्यमा समेत जोखिम निम्त्याउने भएकाले पोषण र प्रजनन स्वास्थ्यबारे समुदायमा सचेतना आवश्यक रहेको उनी बताउँछिन् ।
‘गाउँघरमा अझै पनि छोरीको विवाह उमेर नपुग्दै गरिदिने चलन पूर्णरूपमा हटेको छैन । कतिपय अभिभावकले छोरीको इच्छाभन्दा समाजको दबाब र परम्परालाई महत्त्व दिन्छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘छोरीलाई पढाउने, आत्मनिर्भर बनाउने र आफ्नो निर्णय आफैं गर्न सक्ने बनाउनेतर्फ अभिभावकको ध्यान जान जरुरी छ । बालविवाह र दाइजो प्रथाको अन्त्य हुन सकेको छैन ।’ दाइजो, हिंसा र अन्य कारण मधेशमा छोरीबुहारीले ज्यान गुमाउनुपरेका घटना सबैको मानसपटलमा ताजै रहेको भन्दै रिंकुले यो कुप्रथाविरुद्धको अभियान जारी राख्ने बताइन् ।
रिंकुले भनेजस्तै मधेश प्रदेशमा आत्महत्याको ग्राफमा महिलाहरूकै संख्या उल्लेख्य छ । आर्थिक वर्ष २०८०/८१ र २०८१/८२ मा मात्रै मधेशमा २५ सय ३१ आत्महत्याका घटना भए । जसमा महिला र बालिकाको हिस्सा मात्रै ५५ प्रतिशत छ । रिंकुले भनेजस्तै मधेशमा आत्महत्याको दरमा महिला हिंसा र दाइजोजस्ता घटना मुख्य कारकका रूपमा छन् ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय रौतहटका प्रमुख एसपी सीताराम रिजालले मधेशमा बालविवाह, दाइजो, महिला हिंसाका घटना कम नहुनुमा गरिबी र अशिक्षा मुख्य कारण रहेको बताए । ‘गरिबसँग छोरीको विवाह गर्न पैसा हुँदैन । त्यसमाथि बिहे भन्नेबित्तिकै दाइजोको कुरा आउँछ । गरिबका छोरीको कम उमेरमै विवाह हुनुमा दाइजो पनि एउटा कारण हो । दाइजोकै कारण हिंसामा परेका धेरै मुद्दा आउँछन्,’ उनले भने, ‘त्यसलाई निरुत्साहित गर्न पनि जिल्लामा विशेष अभियान चलाउँदै छौं । यसमा रिन्कु ठाकुरलाई पनि जोड्छौं ।’
रिंकुको विद्रोहका बेला जिल्ला प्रहरी कार्यालय वीरगन्जका तत्कालीन डीएसपी (हाल एसएसपी) होविन्द्र बोगटी थिए । बोगटी अहिले पनि त्यो घटना सम्झिन्छन् । रिंकुले उमेर नपुगी विवाह हुन लागेको विवाहको प्रतिवादमा त्यतिबेला प्रहरीसमक्ष भनेका कुरा उनले भुलेका छैनन् । ‘मैले नै त्यसबेला रिंकुलाई घरबाट उद्धार गरेर माइती नेपालमा आश्रय दिन सहयोग गरेको थिएँ,’ उनले पुरानो दिन सम्झिँदै सुनाए, ‘बालविवाहविरुद्ध विद्रोह गरेकी रिंकु अहिले पनि अभियानमै खटेको देख्दा खुसी लागेको छ ।’
त्यतिबेला रिंकुका निम्ति सजिलो समय थिएन । घर छाडेपछि परिवार र समाजबाट उनले विभिन्न प्रश्न र आलोचना सामना गर्नुपर्यो । घर छाडेपछि उनले केही समय वीरगन्जस्थित माइती नेपालको आवधिक गृहमा शरण लिइन् । त्यहाँ करिब एक वर्ष बिताएपछि उनले निजी छात्रावासमा बसेर पढाइलाई निरन्तरता दिइन् । स्नातक तह उत्तीर्ण गरेकी रिंकुले उक्त घटनापछि निरन्तर विभिन्न सामाजिक संघसंस्थामा जोडिएर बालविवाह र छोरीको अधिकारको पैरवी गरिन् ।
रिंकुलाई विद्रोह गर्ने आँट त्यसै आएको होइन । उनी १३ वर्षको उमेरदेखि नै विभिन्न बाल क्लबमा आबद्ध थिइन् । अनि बालविवाहविरुद्धका गतिविधिमा सहभागी हुँदै आएकी थिइन् । सानैदेखि सामाजिक विषयमा चासो राख्ने उनी बालबालिकाको अधिकार, शिक्षा र बालविवाहका असरबारे समुदायमा हुने छलफलमा सहभागी हुन्थिन् । त्यसै क्रममा उनले वीरगन्जकै तराई एफएममा समाचार वाचनसमेत गर्थिन् ।
माइती नेपालमा बसेका बेला र छात्रावासमा बसेर पढ्दा रिंकु गाउँका विद्यालय र टोलबस्तीमा पुगेर बालविवाहविरुद्ध जनचेतना फैलाउने काम गर्थिन् । उनले दुई वर्षभन्दा बढी समय पर्साका विभिन्न विद्यालय र टोलहरू पुगेर किशोरीलाई बालविवाह र आफूले गरेको विद्रोहबारे जानकारी गराएको उनले बताइन् । पछिल्लो समय बालविवाह रोकथामका लागि स्थानीय तहहरूसित समन्वय गर्ने, बालविवाह हुन लागेको परिवारमा सम्झाउने काम गर्दै आएकी छन् ।
महिला अधिकारकर्मी देवकी नेपालले अभिभावकले छोरीको जीवनबारे निर्णय गर्दा उनको इच्छा र सहमतिलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ भन्ने सन्देश रिंकुको विद्रोहले दिएको बताइन् । ‘अहिले उनी आफ्नो विगतको संघर्षलाई अरू महिलाको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने माध्यम बनाइरहेकी छन् । रौतहटका ग्रामीण क्षेत्रमा पुगेर बालिका, महिला र अभिभावकसँग संवाद गर्छिन्,’ नेपालले भनिन्, ‘बालविवाहले किशोरीको शिक्षा र स्वास्थ्यमा पार्ने असर, दाइजो प्रथाले परिवारमा सिर्जना गर्ने आर्थिक तथा सामाजिक दबाब र महिला हिंसाविरुद्ध उपलब्ध कानुनी तथा सामाजिक अधिकारबारे जानकारी गराउन सक्रिय भएको देख्दा निकै खुसी लाग्छ । हामी अधिकारको क्षेत्रमा काम गर्नेहरू सधैं रिंकुजस्ता व्यक्तिको साथमै हुन्छौं ।’
विशेषगरी महिलाको पोषण अवस्था सुधार गर्नु उनको अहिलेको कामको महत्त्वपूर्ण पक्ष रहेको नेपालले बताइन् । ग्रामीण क्षेत्रमा महिलाले आफ्नै स्वास्थ्य र पोषणलाई प्राथमिकता नदिने अवस्था अझै रहेको रिंकुको बुझाइ छ । परिवारका अन्य सदस्यको हेरचाहमा व्यस्त हुने महिलाले आफूलाई आवश्यक पोषण र स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था परिवर्तन गर्नुपर्ने उनी बताउँछिन् । त्यसका लागि महिलालाई आफ्ना स्वास्थ्यसम्बन्धी आवश्यकता बुझाउने, पोषणको महत्त्वबारे जानकारी दिने र परिवार तथा समुदायमा महिलाको स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने विषय उठाउने काममा उनी सक्रिय छिन् । उनले आफ्नो अभियानमा महिला हिंसा र साइबर अपराधजस्ता विषयलाई पनि प्राथमिकतामा राखेकी छन् । प्रविधिको प्रयोग बढ्दै जाँदा महिलामाथि हुने अनलाइन दुर्व्यवहार र साइबर अपराधका जोखिमबारे ग्रामीण समुदायलाई जानकारी गराउनु आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ ।
रिंकुको जीवनले परिस्थितिसँग सम्झौता नगरी आफ्नो अधिकारका लागि उभिनु गलत होइन भन्ने पाठ सिकाएको कटहरिया नगरपालिकाका नगरप्रमुख अजय प्रकाशले बताए । ‘आफ्नै बालविवाहविरुद्ध उनको निर्णयले तत्कालीन अवस्थामा पारिवारिक दूरी र सामाजिक चुनौती निम्त्याए पनि त्यसले उनको शिक्षा र सामाजिक यात्रालाई रोक्न सकेन,’ उनले भने, ‘आफूले भोगेको पीडा अरूले भोग्न नपरोस् भनेर सामाजिक अभियानमा लागिरहनु नै उनको यात्राको महत्त्वपूर्ण पक्ष बनेको छ ।’ बालविवाह, दाइजो र महिला हिंसाविरुद्ध समाजमा परिवर्तन ल्याउन अझै लामो यात्रा बाँकी रहेको रिंकु बताउँछिन् । आफ्नो भविष्यका लागि एक्लै घर छाड्ने साहस गरेकी रिंकु अहिले त्यही परिवर्तनको सन्देश बोकेर रौतहटका गाउँबस्ती पुगिरहेकी छन् ।
रिंकुकी आमा मीनादेवी छोरीको त्यो विद्रोहले त्यतिबेला दुःखी भए पनि उनले हिँडेको बाटो राम्रो देख्दा खुसी लाग्ने अनुभव साट्छिन् । ‘विगतमा जे भयो त्यसलाई हामीले बिर्सिसकेका छौं । घरमा नहुँदा यादचाहिँ आउँदो रहेछ । तर पनि रिंकु अभियानकै बीचमा बेलाबेला समय मिलाएर आउँछिन् । उसको अभियानले सार्थकता पाओस्,’ उनले भनिन् ।
शिव उनी कान्तिपुरका संवाददाता हुन् । रौतहटलाई केन्द्र बनाएर उनले मधेश प्रदेशको राजनीति, सामाजिक र आर्थिक विषयमा रिपोर्टिङ गर्छन् ।
.png)
