लकडाउनमा ३ गाडी र भाडाको गोदामबाट सुरु भएको ‘मेरो किसान’, कसरी बन्यो १ अर्ब ३७ करोडको कृषि साम्राज्य?

कोरोना महामारीले संसारभरका व्यवसायलाई अस्तव्यस्त बनाइरहेको थियो। नेपालमा पनि लकडाउनका कारण उद्योग, व्यापार र यातायात ठप्पजस्तै थिए। बजार बन्द थिए, मानिसहरू घरभित्र सीमित थिए र दैनिक उपभोग्य वस्तुको आपूर्ति नै ठूलो चुनौती बनेको थियो।

तर त्यही समय नेपालको कृषि क्षेत्रमा एउटा अनौठो विरोधाभास देखिएको थियो।

एकातिर किसानले उत्पादन गरेको तरकारी बजारसम्म पुर्‍याउन सकेका थिएनन्। खेतमै उत्पादन कुहिन थालेको थियो। अर्कोतिर सहरमा बस्ने उपभोक्ताले ताजा तरकारी तथा खाद्यान्न सहज रूपमा पाउन सकिरहेका थिएनन्।

अर्थात् उत्पादन थियो, माग पनि थियो, तर यी दुईबीच जोड्ने प्रभावकारी प्रणाली थिएन। यही समस्यालाई अवसरका रूपमा देखे युवा उद्यमी अभिनाश सिलवालले।

आज ३ वटा गाडी, १८ जना कर्मचारी र एउटा भाडाको गोदामबाट सुरु भएको यही व्यवसाय कृषि क्षेत्रमा १ अर्ब ३७ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार तथा लगानीको आकारमा पुगेको दाबी गरिएको छ। कम्पनीसँग ५० भन्दा बढी कर्मचारी छन्, १५ भन्दा बढी गाडी सञ्चालनमा छन् र ४०० भन्दा बढी किसानसँग प्रत्यक्ष साझेदारी बनेको छ।

अब यो कम्पनी केवल घरघरमा तरकारी पुर्‍याउने ई-कमर्स प्लाटफर्म रहेन।

काठमाडौँका पाँचतारे होटलदेखि ठूला रेस्टुरेन्टसम्म कृषि उपज आपूर्ति गर्ने बीटुबी व्यवसायमा आफ्नो स्थान बनाउँदै ‘मेरो किसान’ अहिले प्रशोधन उद्योग, ठूलो आपूर्ति सञ्जाल र सम्भावित आईपीओको तयारीसम्म पुगेको छ।

यो यात्रा आफैँमा एउटा व्यवसायिक कथाजस्तै बनेको छ।

वि.सं. २०७६ को लकडाउनले नेपाली अर्थतन्त्रलाई ठूलो धक्का दिएको थियो। विशेषगरी कृषि क्षेत्रमा यसको असर निकै गहिरो थियो। किसानले खेतमा उत्पादन गरे। तर बजारसम्म पुर्‍याउन सकेनन्।

ढुवानीका साधन सहज थिएनन्। बजारका नियमित च्यानल प्रभावित थिए। माग र आपूर्तिबीचको सम्बन्ध कमजोर भएको थियो। यही अवस्थालाई अभिनाश सिलवालले फरक दृष्टिले हेरे।

समस्या किसानसँग उत्पादन नभएको थिएन। समस्या उत्पादन र उपभोक्ताबीचको आपूर्ति प्रणालीमा थियो। यदि किसानबाट उत्पादन संकलन गर्ने, त्यसलाई व्यवस्थित गर्ने र उपभोक्तासम्म पुर्‍याउने प्रणाली बनाउन सकियो भने किसानको उत्पादन खेर जानबाट जोगाउन सकिन्छ र उपभोक्तालाई पनि ताजा कृषि उपज उपलब्ध गराउन सकिन्छ भन्ने सोच अघि बढ्यो।

तर सोचलाई व्यवसायमा बदल्न ठूलो पूर्वाधार थिएन। सुरुआत भयो केवल तीनवटा गाडीबाट। १८ जना कर्मचारी र एउटा भाडाको गोदामलाई आधार बनाएर ‘मेरो किसान’को प्रारम्भिक यात्रा सुरु भयो। त्यो समयका लागि यो सामान्य व्यवसायिक सुरुआत थिएन। देश लकडाउनमा थियो। बजारको भविष्य अनिश्चित थियो। उपभोक्ताको व्यवहार परिवर्तन भइरहेको थियो। व्यवसाय सञ्चालन आफैँमा चुनौतीपूर्ण थियो।

तर संकटको समयमा समस्या समाधान गर्ने व्यवसायको आवश्यकता अझ बढी हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ कम्पनी अघि बढ्यो।

‘मेरो किसान’को सुरुआती बिजनेस मोडल सिधा थियो। किसानबाट कृषि उपज संकलन गर्ने र उपभोक्ताको घरसम्म पुर्‍याउने। लकडाउनमा घरबाट बाहिर निस्कन कठिन भइरहेको अवस्थामा घरमै तरकारी तथा अन्य कृषि उपज पुर्‍याउने सेवा उपभोक्ताका लागि निकै उपयोगी बन्यो। कम्पनीले उपभोक्तालाई सेवा दियो। किसानको उत्पादन बजारसम्म पुर्‍याउने माध्यम बन्यो।

यसले ‘मेरो किसान’लाई उपभोक्तामाझ परिचित बनाउन मद्दत गर्‍यो। तर व्यवसायको वास्तविक परीक्षा लकडाउन सकिएपछि सुरु भयो। लकडाउनमा जुन सेवा अत्यावश्यक बनेको थियो, सामान्य अवस्था फर्किएपछि त्यही मोडलमा मात्र टिकिरहन सजिलो थिएन।

उपभोक्तासँग प्रत्यक्ष बिक्री गर्ने बजारमा प्रतिस्पर्धा बढ्न सक्थ्यो। डेलिभरी लागत, ग्राहक प्राप्ति लागत, सानो–सानो अर्डरको व्यवस्थापन र वितरणको जटिलता पनि चुनौती बन्न सक्थ्यो। त्यसपछि कम्पनीले आफ्नो व्यवसायको दिशा नै परिवर्तन गर्ने निर्णय गर्‍यो।

‘मेरो किसान’को यात्राको महत्वपूर्ण मोड यही थियो। कम्पनीले बीटुसी अर्थात् Business-to-Consumer मोडलबाट बीटुबी अर्थात् Business-to-Business मोडलतर्फ आफूलाई विस्तार गर्न थाल्यो। अर्थात् घरघरमा कृषि उपज पुर्‍याउने व्यवसायबाट कम्पनी तथा संस्थागत ग्राहकलाई नियमित कृषि उपज आपूर्ति गर्ने व्यवसायमा प्रवेश गर्‍यो।

यसको अर्थ केवल ग्राहक परिवर्तन हुनु थिएन। सम्पूर्ण आपूर्ति प्रणाली नै परिवर्तन गर्नु थियो। घरमा एक–दुई किलो तरकारी पुर्‍याउनु र एउटा पाँचतारे होटलको दैनिक आवश्यकता पूरा गर्नु एउटै कुरा होइन। होटल तथा ठूला रेस्टुरेन्टलाई निश्चित गुणस्तर, निश्चित समयमा, निश्चित परिमाणमा र निरन्तर आपूर्ति चाहिन्छ।

आज अर्डर आयो र भोलि सामान पठायो भन्ने मात्र पर्याप्त हुँदैन। गुणस्तर कायम गर्नुपर्छ। आपूर्ति निरन्तर हुनुपर्छ। मागको पूर्वानुमान गर्नुपर्छ। किसानसँग समन्वय गर्नुपर्छ। संकलन, भण्डारण र ढुवानी व्यवस्थित हुनुपर्छ। ‘मेरो किसान’ले यही जटिल आपूर्ति शृंखलालाई व्यवसायको केन्द्रमा राख्दै आफूलाई पुनर्संरचना गर्‍यो।

हाल ‘मेरो किसान’ले काठमाडौँका सोल्टी, हायात र चन्द्रागिरीलगायत पाँचतारे होटल तथा ठूला रेस्टुरेन्टमा कृषि उपज आपूर्ति गर्दै आएको विवरण सार्वजनिक गरिएको छ। यो परिवर्तन कम्पनीका लागि एउटा महत्वपूर्ण व्यवसायिक उपलब्धि हो।किनकि संस्थागत ग्राहकले उत्पादन मात्र किन्दैनन्, विश्वसनीयता पनि खोज्छन्।

होटलमा एउटा दिन राम्रो गुणस्तरको तरकारी पुर्‍याएर अर्को दिन कमजोर गुणस्तरको सामान पठाउन सकिँदैन। रेस्टुरेन्टको भान्सामा दैनिक निश्चित परिमाणमा उत्पादन आवश्यक हुन्छ। त्यसका लागि किसानदेखि अन्तिम ग्राहकसम्मको सम्पूर्ण प्रणाली बलियो हुनुपर्छ।

यही कारण ‘मेरो किसान’को आजको व्यवसाय केवल कृषि उपज बिक्री गर्ने व्यवसायभन्दा बढी आपूर्ति शृंखला व्यवस्थापनको व्यवसायका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

कम्पनीको व्यवसाय विस्तारसँगै यसको किसान नेटवर्क पनि विस्तार भएको छ। हाल ४०० भन्दा बढी साझेदार किसान ‘मेरो किसान’सँग जोडिएको बताइएको छ। यो संख्या एउटा ई-कमर्स कम्पनीका लागि मात्र होइन, कृषि आपूर्ति शृंखला निर्माण गर्ने व्यवसायका लागि पनि महत्वपूर्ण हो। किसान उत्पादन गर्छन्। ‘मेरो किसान’ले त्यसलाई बजारसँग जोड्ने काम गर्छ।

यसरी कम्पनीले किसान र बजारबीचको दूरी कम गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। नेपालको कृषि क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो समस्यामध्ये एउटा उत्पादनभन्दा पनि बजार व्यवस्थापन हो। किसानले उत्पादन गरे पनि उचित बजार, मूल्य, भण्डारण र नियमित खरिदकर्ताको अभावमा समस्या भोग्ने अवस्था अझै छ।

सुरुआतमा तीनवटा गाडीबाट सुरु भएको कम्पनीको सञ्चालन अहिले १५ भन्दा बढी गाडीमा पुगेको बताइएको छ। कर्मचारी संख्या पनि १८ बाट बढेर ५० भन्दा बढी पुगेको छ। यी तथ्यांकले व्यवसायको आकारमा आएको परिवर्तन देखाउँछन्।

तर कृषि आपूर्ति व्यवसायमा गाडी र कर्मचारीको संख्या बढ्नु मात्र विस्तार होइन। यससँगै खरिद प्रणाली, गुणस्तर नियन्त्रण, गोदाम व्यवस्थापन, डेलिभरी, किसान व्यवस्थापन, ग्राहक सम्बन्ध, वित्तीय व्यवस्थापन र प्रविधिको प्रयोग पनि विस्तार हुनुपर्छ। ‘मेरो किसान’को यात्रा त्यसैले एउटा साधारण ई-कमर्स व्यवसायबाट कृषि आपूर्ति शृंखलामा केन्द्रित कम्पनी बन्ने यात्राका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

कम्पनीले हाल १ अर्ब ३७ करोड रुपैयाँ बराबरको कृषि साम्राज्य खडा गरेको विवरण भिडियोमा प्रस्तुत गरिएको छ। यो आकारमा पुग्नुको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता हो।

आइएमई र प्रभु क्यापिटलजस्ता ठूला संस्थागत लगानीकर्ता कम्पनीसँग जोडिएका छन्। कुनै व्यवसायमा संस्थागत लगानीकर्ता जोडिनु भनेको पूँजी मात्र थपिनु होइन। त्यससँगै व्यवसायिक संरचना, सुशासन, विस्तारको सम्भावना र भविष्यको योजनामाथि पनि ध्यान जान्छ।

विशेषगरी कृषि क्षेत्रमा निजी लगानी आकर्षित गर्न अझै चुनौती रहेको अवस्थामा संस्थागत लगानीको प्रवेशले एउटा फरक संकेत दिन सक्छ। नेपालमा कृषि ठूलो बजार भए पनि कृषि आपूर्ति, प्रशोधन, भण्डारण र ब्रान्डिङमा संगठित व्यवसायको संख्या अपेक्षाकृत कम छ।

त्यसैले ‘मेरो किसान’ले बनाएको व्यवसायिक मोडल कृषि र प्रविधिको संयोजनबाट कसरी ठूलो व्यवसाय निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने एउटा उदाहरणका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

‘मेरो किसान’को अर्को महत्वपूर्ण योजना चितवनको पटियानीमा अघि बढिरहेको प्रशोधन उद्योग हो। कम्पनीले त्यहाँ साढे चार बिघा क्षेत्रफलमा ठूलो प्रशोधन उद्योग स्थापना गरिरहेको बताइएको छ।

यो योजनाले कम्पनीको व्यवसायलाई अर्को चरणमा लैजान सक्छ। अहिलेसम्म किसानबाट उत्पादन लिएर होटल, रेस्टुरेन्ट वा अन्य ग्राहकसम्म पुर्‍याउने व्यवसाय थियो भने प्रशोधन उद्योग सञ्चालनमा आएपछि उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि गर्ने सम्भावना बढ्छ।

कच्चा कृषि उपजलाई प्रशोधन गरेर लामो समयसम्म प्रयोग गर्न सकिने उत्पादनमा बदल्न सकिन्छ। यसले किसानको बजार विस्तार गर्न सक्छ। कम्पनीको उत्पादन विविधीकरण गर्न सक्छ। भण्डारण र आपूर्ति व्यवस्थापनलाई सहज बनाउन सक्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, नेपाली कृषि उत्पादनलाई स्थानीय बजारभन्दा बाहिर लैजाने आधार तयार गर्न सक्छ।

नेपालमा कृषि उत्पादनको कमी छैन। तर नेपाली उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डमा बदल्ने प्रयास अझै सीमित छ। नेपालको हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रका उत्पादनको आफ्नै पहिचान छ। मार्सी चामल, कोदो, महलगायतका उत्पादन केवल खाद्यान्न होइनन्, तिनसँग भूगोल, संस्कृति र स्थानीय उत्पादन प्रणाली जोडिएको छ।

‘मेरो किसान’को दीर्घकालीन लक्ष्य यस्ता नेपाली उत्पादनलाई ब्रान्ड बनाएर विश्व बजारमा पुर्‍याउने रहेको बताइएको छ। यदि यो योजना व्यावसायिक रूपमा सफल हुन्छ भने यसको अर्थ एउटा कम्पनीले आफ्नो कारोबार बढाउनु मात्र होइन।

किसानले उत्पादन गरेको स्थानीय वस्तुलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य अभिवृद्धि गरेर बेच्ने सम्भावना पनि बढ्नु हो। नेपालबाट कच्चा उत्पादन मात्र निर्यात गर्नेभन्दा नेपाली ब्रान्डसहित प्रशोधित उत्पादन निर्यात गर्न सकियो भने त्यसको मूल्य शृंखलामा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ।

‘मेरो किसान’को अर्को ठूलो योजना हो-सर्वसाधारणमा सेयर जारी गर्ने। कम्पनीले छिट्टै आईपीओ निष्कासनको तयारी गरिरहेको बताइएको छ। तर आईपीओ केवल पैसा उठाउने माध्यम मात्र होइन।

सार्वजनिक कम्पनी बन्ने यात्रा व्यवसायका लागि ठूलो जिम्मेवारी पनि हो। सर्वसाधारणको पैसा कम्पनीमा प्रवेश गरेपछि पारदर्शिता, वित्तीय अनुशासन, सुशासन, प्रतिवेदन, जोखिम व्यवस्थापन र व्यवसायिक निर्णयमा अझ बढी जवाफदेहिता आवश्यक हुन्छ।

अहिले निजी कम्पनीका रूपमा अघि बढिरहेको ‘मेरो किसान’ सार्वजनिक कम्पनी बन्ने चरणमा पुगेमा कम्पनीको व्यवसायिक यात्रामा अर्को महत्वपूर्ण अध्याय सुरु हुनेछ। तर आईपीओसम्म पुग्न कम्पनीले नियामकीय मापदण्ड पूरा गर्नुपर्नेछ। व्यवसायको वित्तीय अवस्था, नाफा, सम्भावित जोखिम, विस्तार योजना र सार्वजनिक लगानीकर्तालाई दिने प्रतिफललगायतका विषय पनि लगानीकर्ताको चासोमा रहनेछन्।

आज १५ भन्दा बढी गाडी, ५० भन्दा बढी कर्मचारी, ४०० भन्दा बढी किसान, ठूला होटल तथा रेस्टुरेन्टसँगको कारोबार र १ अर्ब ३७ करोड रुपैयाँ बराबरको व्यवसायिक आकार। यी सबै तथ्यांकलाई एक ठाउँमा राखेर हेर्दा सुरुआत सम्झनैपर्ने हुन्छ। यो व्यवसाय तीनवटा गाडीबाट सुरु भएको थियो। १८ जना कर्मचारी थिए। एउटा भाडाको गोदाम थियो। र देश लकडाउनमा थियो। त्यतिबेला व्यवसाय सुरु गर्नुको अर्थ बजार सामान्य भएर विस्तार हुन्छ भन्ने सुनिश्चितता थिएन। बरु बजार कहिले खुल्छ, ग्राहकको व्यवहार कस्तो हुन्छ र आपूर्ति प्रणाली कहिले सामान्य हुन्छ भन्ने नै अनिश्चित थियो।

तर व्यवसायको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष कहिलेकाहीँ पूँजी वा पूर्वाधारभन्दा पनि समस्या पहिचान गर्ने क्षमता हुन्छ। अभिनाश सिलवाल र उनको टोलीले त्यही समस्याबाट व्यवसायको सम्भावना देखे।

‘मेरो किसान’को कथा केवल एउटा कम्पनीको कथा होइन। यो नेपालको कृषि आपूर्ति प्रणालीमा प्रविधि र निजी क्षेत्रले खेल्न सक्ने भूमिकाको कथा पनि हो।किसान र उपभोक्ताबीच धेरै तहका बिचौलिया हुँदा मूल्य शृंखला लामो हुन्छ। किसानले कम मूल्य पाउने र अन्तिम उपभोक्ताले बढी मूल्य तिर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यदि किसानसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध बनाउने, मागअनुसार उत्पादन व्यवस्थापन गर्ने र ग्राहकसँग जोड्ने प्रणाली विकास गर्न सकियो भने यो अन्तर घटाउन सकिन्छ।

तर यसका लागि केवल एउटा मोबाइल एप वा वेबसाइट पर्याप्त हुँदैन। कृषि व्यवसायमा खेतदेखि भान्सासम्मको सम्पूर्ण प्रणाली बुझ्नुपर्छ। किसान, संकलन, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, भण्डारण, ढुवानी, प्रशोधन, बिक्री र ब्रान्डिङ—सबैलाई एउटै शृंखलामा जोड्नुपर्छ। ‘मेरो किसान’को अहिलेको विस्तार यही दिशातर्फ अघि बढिरहेको देखिन्छ।

व्यवसायको सुरुआतमा ‘मेरो किसान’ले संकटको समस्या समाधान गर्ने प्रयास गरेको थियो। आज कम्पनी आफैँ एउटा ठूलो कृषि व्यवसाय निर्माण गर्ने यात्रामा छ।