भारत हुँदै नेपाल प्रवेश गर्ने विमानले कति उचाइमा उडान गर्न पाउने भन्नेमा छलफल जारी, बागडोगरा हुँदै आफ्ना सैन्य विमानलाई उडान अनुमति दिनुपर्ने भारतको प्रस्तावले वार्ता थप जटिल
नयाँदिल्ली र काठमाडौं — प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा दुई अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको सहुलियतपूर्ण ऋण र अनुदानसम्बन्धी नेपालको प्रस्तावमा भारतले सकारात्मक संकेत दिएको छ । नेपालले प्रस्ताव गरेअनुरूप थप हवाई रुट उपलब्ध गराउने विषयमा भने सहमति जुट्न सकेको छैन ।
प्रधानमन्त्री शाहको आइतबारदेखि हुने दुईदिने भारत भ्रमणअघि दुई मुलुकका अधिकारीबीच चलेको वार्तामा नेपालले सहुलियतपूर्ण ऋण र अनुदान तथा भारतीय हवाई क्षेत्र हुँदै नेपाल प्रवेश गर्ने थप हवाई रुट उपलब्ध गराउन प्रस्ताव राखेको थियो । ‘यी दुई विषय नै भ्रमणका क्रममा नेपालको प्रमुख प्राथमिकतामा छन्,’ परराष्ट्र मन्त्रालयका एक वरिष्ठ अधिकारीले कान्तिपुरसँग भने ।
प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह र भारतीय समकक्षी नरेन्द्र मोदीबीच एक्लाएक्लै, सीमित अधिकारीसहित र प्रतिनिधिमण्डल स्तरमा गरी सोमबार एक घण्टा वार्ता हुने कार्यतालिका आर्थिक सहयोगको प्रस्तावमा नयाँदिल्ली सकारात्मक देखिए पनि थप हवाई रुटका विषयमा भने दुई पक्षबीच सहमति जुट्न नसकेको वार्ताबारे जानकार अधिकारीहरूको भनाइ छ । ‘भारतीय हवाई क्षेत्र हुँदै नेपाल प्रवेश गर्ने थप हवाई रुट उपलब्ध गराउने नेपालको प्रस्तावमा अझै वार्ता जारी छ,’ एक अधिकारीले भने ।
वार्तामा भारतीय पक्षले बागडोगरा प्रवेश बिन्दु हुँदै आफ्ना सैन्य विमानलाई समेत उडान अनुमति दिनुपर्ने प्रस्ताव राखेको छ । यसले वार्तालाई थप जटिल बनाएको छलफलमा सहभागी एक नेपाली अधिकारीले बताए । ‘हामीले सैन्य विमानलाई होइन, नागरिक विमानलाई मात्र अनुमति दिन सकिने स्पष्ट पारेका छौं,’ ती अधिकारीले भने, ‘यो नयाँ प्रस्ताव भएकाले दुवै पक्षबीच छलफल भइरहेको छ ।’
भारतीय हवाई क्षेत्र हुँदै नेपाल प्रवेश गर्ने विमानले कति उचाइमा उडान गर्न पाउने भन्ने विषयमा पनि दुई पक्षबीच छलफल भइरहेको छ । भारतले ३९ हजार फिट उचाइ प्रस्ताव गरेको छ भने नेपालले त्यसलाई घटाएर करिब २९ हजार फिट कायम गर्नुपर्ने अडान राखेको ती अधिकारीले बताए ।
संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयका अधिकारीहरूका अनुसार नेपालले पश्चिमी क्षेत्रको एल६२६ (काठमाडौं–महेन्द्रनगर) हवाई रुटलाई दुवैतर्फी सञ्चालनमा ल्याउन जोड दिइरहेको छ । यसो भए अन्तर्राष्ट्रिय विमानले नेपालको पश्चिमी सीमाबाट प्रवेश र बहिर्गमन दुवै गर्न सक्नेछन् ।
१९ नोभेम्बर २००९ देखि सञ्चालनमा आएको उक्त रुटबाट हाल अन्तर्राष्ट्रिय विमानले नेपालको पश्चिमी क्षेत्र हुँदै बाहिरिन मात्र पाउँछन् । त्यही रुटबाट नेपाल प्रवेश गर्न भने अनुमति छैन ।
यी दुई प्रमुख विषयबाहेक भ्रमणका क्रममा दुई पक्षबीच विभिन्न सम्झौतामा हस्ताक्षर, नयाँ परियोजनाको उद्घाटन तथा जनकपुर–अयोध्याबीचको सिधा रेल सेवा उद्घाटन गर्ने कार्यक्रम पनि छ ।
प्रधानमन्त्री शाहले सोमबार भारतीय समकक्षी नरेन्द्र मोदीसँग द्विपक्षीय संवादमा एक घण्टा व्यतित गर्ने कार्यतालिका छ । प्रधानमन्त्री शाह नेतृत्वको नेपाली टोली भेटवार्ताका लागि सोमबार बिहान ११ बजे हैदरावाद हाउस पुग्नेछ । ५ मिनेटको फोटो सेसनपछि द्विपक्षीय भेटवार्ता हुने तालिका छ ।
शाह र मोदीबीचको भेटवार्ताका लागि ११ बजेर ५ मिनेटदेखि ११ बजेर ३० मिनेटसम्मको समय छुट्याइएको छ । दुई प्रधानमन्त्रीबीच हुने बैठकलाई ‘रेस्ट्रिकेटेड मिटिङ’ भनिएको छ । त्यसमा प्रधानमन्त्रीसँग सीमित अधिकारीको सहभागिता रहन सक्छ । उक्त भेटवार्ता हैदरावाद हाउसको नीलगिरी हलमा हुने भारतले निर्धारण गरेको कार्यतालिकामा उल्लेख छ । उक्त कार्यतालिका नेपाली पक्षलाई उपलब्ध गराइएको छ ।
नीलगिरी हलमै दुई प्रधानमन्त्रीको एक्लाएक्लै वार्ताका लागि समय तोकिएको छ । साढे ११ देखि ११ बजेर ४५ मिनेट समय त्यसका लागि निर्धारण गरिएको छ । हैदरावाद हाउसकै गिरनार रुममा १२ बजेदेखि १२ बजेर २० मिनेटसम्म प्रतिनिधिमण्डल तहको वार्ता हुनेछ । उक्त वार्ताको नेतृत्व नेपालका तर्फबाट प्रधानमन्त्री शाहले र भारतका तर्फबाट प्रधानमन्त्री मोदीले गर्नेछन् ।
प्रधानमन्त्री तहमा हुने तीन चरणको वार्ता पछाडि दुई देशबीच समझदारीपत्रहरूको आदानप्रदान हुनेछ । विभिन्न ६ परियोजनाको उद्घाटन र शिलान्यास ‘भर्चुअल’ रूपमा गर्ने तयारी छ । त्यसमा अयोध्या–जनकपुर रेल सेवा शुभारम्भ, दार्चुलामा निर्मित मोटरेबल पुलको उद्घाटन गरिनेछ । त्यस्तै, भारततर्फ उत्तराखण्डको बनवासामा एकीकृत जाँच चौकीको शिलान्यास तथा नेपालतर्फ दोधारा चाँदनीमा निर्माणाधीन एकीकृत जाँच चौकीको निर्माण प्रगतिको अवलोकन दुवै प्रधानमन्त्रीले गर्नेछन् ।
६ सय ६९ मेगावाटको तल्लो अरुण विद्युत् उत्पादन परियोजनाको शिलान्यास, झापामा निर्माण हुने पेट्रोलियम पदार्थ भण्डारण टर्मिनल निर्माणको शुभारम्भसमेत दुवै प्रधानमन्त्रीले गर्नेछन् । त्यस्तै, निर्माण सम्पन्न भएको दोस्रो चरणको मोतिहारी अमलेखगन्ज पेट्रोलियम पाइपलाइनको परियोजना नेपाललाई हस्तान्तरण गरिनेछ । त्यसपछि दुवै प्रधानमन्त्रीले हैदरावाद हाउसमै प्रेसलाई सम्बोधन गर्नेछन् ।
भारतका प्रधानमन्त्री मोदीका तर्फबाट हैदरावाद हाउसमै नेपालका प्रधानमन्त्री शाह नेतृत्वको नेपाली टोलीका लागि दिवा भोज राखिएको छ । दुवै पक्षले उपहार आदानप्रदान गरेपछि प्रधानमन्त्री शाह अपराह्न २ बजेर २५ मिनेटमा हैदरावाद हाउसबाट बाहिरिनेछन् । दिल्लीको मानसिंह रोडमा रहेको ताजमहल होटलमा केहीबेरको ‘रिफ्रेसमेन्ट’ पछाडि प्रधानमन्त्री शाह ३ बजेर १५ मिनेटमा राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुलाई भेट्न राष्ट्रपति भवन पुग्नेछन् ।
राष्ट्रपति भवनमा आधा घण्टा व्यतित गरेपछि त्यहीँबाट नेपाली भ्रमण टोली इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल प्रस्थान गर्नेछन् । आइतबार अपराह्न ३ बजेर १५ मिनेटमा दिल्लीमा अवतरण गर्ने र सोमबार अपराह्न ४ बजेर ५० मिनेटमा नेपाल एयरलाइन्सको नियमित विमानबाट प्रधानमन्त्री शाह नेपाल फर्किने कार्यतालिका छ ।
दिल्ली पुगेको पहिलो दिन प्रधानमन्त्री शाहलाई भारतीय विदेशमन्त्री एस. जयशंकरले साँझ ६ बजे ताजमहल होटलमा भेट्ने कार्यक्रम छ । दोस्रो दिन बिहान ९ बजेर ५० मिनेटबाटै प्रधानमन्त्रीको व्यस्तता सुरु हुनेछ । १० बजे राष्ट्रपति भवनमा शाहको सम्मानमा ‘सेरेमोनियल रिसेप्सेन’ राखिएको छ । राजकीय भ्रमणमा पुगेका प्रधानमन्त्री शाहको त्यहाँ औपचारिक प्रोटोकलअनुसार ‘गार्ड अफ अनर’ सहितको स्वागत समारोह हुनेछ । त्यहाँबाट महात्मा गान्धीको समाधिस्थल राजघाट पुगेर पुष्प अर्पण गरेपछि प्रधानमन्त्री शाह हैदरावाद हाउस आउनेछन् ।
भारतीय विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको विज्ञप्तिअनुसार मोदी र शाहबीच हुने द्विपक्षीय वार्तामा नेपाल–भारत सम्बन्धका समग्र पक्षको समीक्षा गर्नुका साथै साझा चासोका क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय विषयमा विचार आदानप्रदान हुनेछ । नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले पनि भ्रमणका क्रममा दुई प्रधानमन्त्रीले दुई देशको शताब्दियौं पुरानो सम्बन्धलाई आधार बनाउँदै साझा चासोका विविध विषयमा छलफल गर्ने जनाएको छ । आपसी सहकार्य र साझेदारीलाई थप सुदृढ बनाउने विषयमा पनि कुराकानी हुनेछ ।
भ्रमणको अन्त्यमा संयुक्त विज्ञप्तिसँगै विकास र समृद्धिका लागि संयुक्त दृष्टिपत्र सार्वजनिक गर्ने तयारी छ । संयुक्त विज्ञप्तिमा प्रयोग गरिने भाषाका विषयमा पनि दुई पक्षबीच छलफल भइरहेको छ ।
भारतीय विदेश मन्त्रालयले विज्ञप्ति जारी गर्दै भारत र नेपालबीच ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा सभ्यतागत सम्बन्धका साथै जनस्तरको बलियो सम्बन्धमा आधारित घनिष्ठ एवं मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध रहेको जनाएको छ । ‘व्यापार तथा वाणिज्य, विकास साझेदारी, ऊर्जा तथा जलस्रोत र भौतिक एवं डिजिटल सम्पर्क सञ्जाल (कनेक्टिभिटी) लगायत विविध क्षेत्रमा द्विपक्षीय सहकार्यले प्रगति गरेको छ,’ विज्ञप्तिमा उल्लेख छ, ‘स्टार्टअप, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन र खेलकुदजस्ता नयाँ क्षेत्रमा पनि सहकार्य विस्तार हुँदै गएको छ ।’
दुई देशबीच नियमित रूपमा हुँदै आएका उच्चस्तरीय आदानप्रदानको निरन्तरताका रूपमा रहेको यस भ्रमणले भारतको ‘छिमेक पहिलो’ नीतिअन्तर्गत नेपालसँगको सम्बन्धलाई दिएको महत्त्वलाई प्रतिबिम्बित गर्ने पनि भारतीय विदेश मन्त्रालयले जनाएको छ । भ्रमणले द्विपक्षीय साझेदारीलाई थप सुदृढ बनाउन र दुवै देशका लागि लाभदायी सहकार्य अघि बढाउन अवसर प्रदान गर्ने पनि मन्त्रालयको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ ।
नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले यस भ्रमणबाट प्राप्त हुने उपलब्धिले द्विपक्षीय साझेदारीलाई थप गति दिने र दुवै देशका नागरिकले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न सक्ने ठोस लाभ हासिल गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको जनाएको छ । नेपाल र भारतबीचको लामो समयदेखिको मैत्रीपूर्ण तथा सहयोगात्मक सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन यो भ्रमण सहयोगी हुने विश्वास पनि मन्त्रालयले व्यक्त गरेको छ ।
अनिल गिरी काठमाडौं पाेस्टका संवाददाता हुन् । उनी परराष्ट्र मामिलामा रिपोर्टिङ/टिप्पणी लेख्छन् ।
राजेश दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि पत्रकारितामा सक्रिय मिश्र कान्तिपुर दैनिकका संवाददाता हुन्। उनी राजनीति, कूटनीति, निर्वाचन प्रणाली र संघीयताका विषयमा लेख्छन् ।