सगरमाथा आधार शिविर जाँदै गर्दा बाटोमा पर्ने एउटा लजमा तातोपानी पाइने भनिएकाले हामीले कोठाको भाडा केही बढी तिरेका थियौँ । तर, बिहान नुहाउन धारा खोल्दा पानी आएन । रातको चिसोले धारामै पानी जमेकाले यस्तो भएको लज सञ्चालकले सुनाए । गुनासो गरेपछि बल्ल उनले एक जग तातोपानी जुटाइदिए । सगरमाथाको फेदीसम्म पुग्ने यात्रामा पैसा तिरेर लिएको सेवा कति भरपर्दो छ भन्ने प्रश्न त्यही बिहान उठ्यो ।
यात्राको सुरुदेखि नै अनेक समस्या देखिए । काठमाडौं विमानस्थलमा लुक्लाको उडान कहिले हुन्छ भन्ने टुङ्गो थिएन । फाक्दिङबाट नाम्चे जाने पदमार्गका कतिपय खण्डमा खच्चडको दिसा गन्हाउँथ्यो । धेरै लजमा तन्ना र सिरकका खोल सफा थिएनन् । भान्साको सरसफाइमा पनि कमी देखियो । संसारभरिका पदयात्री पुग्ने सगरमाथाको बाटोमा यस्ता आधारभूत सुविधा पनि भरपर्दो नहुनु दुःखद हो ।
यसपालि दसैँ र तिहारबीच तीन साथीसँग म पहिलोपटक सगरमाथा आधार शिविर पुगेँ । यात्रुले टिकट काट्दा उडान फेरिए कसरी खबर पाउँछन्, कोठा लिँदा तिरेको मूल्यमा कुन सुविधा पाइन्छ र बाटोमा समस्या परे कसलाई सम्पर्क गर्ने भन्ने कुरा पहिल्यै थाहा पाउनुपर्छ । यात्राका क्रममा लज सञ्चालक र विमान कम्पनीका केही कर्मचारीले गरेको सहयोग सम्झनलायक छ । तर, यस्तो सहयोग व्यक्तिको इच्छामा मात्र भर पर्नु हुँदैन ।
उडान रोकिँदा यात्रुले के थाहा पाउँछन् ?
लुक्ला जान बिहान ८:२० बजे चेकइन गर्न भनिएको थियो । एउटै उडानका लागि तेस्रो बोर्डिङ पास हात परेपछि दिउँसो ३:२० बजे मात्र उड्न पाइयो । सात घण्टा विमानस्थलमा कुर्नुपर्दा लुक्लाबाट फाक्दिङ पुग्न रात पर्यो ।
फर्कने बेला खराब मौसमका कारण उडान प्रभावित भयो । दुई दिनपछि लुक्ला विमानस्थल पुग्दा यात्रुको भीड थियो । सीता एयरका स्थानीय प्रमुख र काठमाडौं कार्यालयसँग कुरा गरेपछि साँझ उड्न पाइयो । तर, त्यहाँ पर्खिरहेका अरू यात्रुले आफ्नो पालो कसरी थाहा पाए होलान् ? उड्न नपाएकालाई कुन क्रममा लैजाने भन्ने नियम कहाँ हेरे होलान् ?
वायुसेवा कम्पनीले उडान रद्द गरे सम्भव भएसम्म अर्को उडान मिलाउनुपर्ने र यात्रा गर्न नचाहने यात्रुको भाडा फिर्ता गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । यात्रुलाई उडानको अवस्था, ढिलाइको कारण र अर्को खबर आउने समयबारे मोबाइल सन्देशबाट जानकारी दिनुपर्छ । मौसम खुलेपछि उडानको पालो कसरी निर्धारण हुन्छ भन्ने नियम पनि सार्वजनिक गर्नुपर्छ । लुक्ला विमानस्थलको व्यवस्थापन र पूर्वाधार सुधारमा पनि विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ ।
फाक्दिङबाट नाम्चे जाँदा साँघुरो बाटोमा भारी बोकेका खच्चडको लस्कर भेटिन्थ्यो । वर्षात् हुँदा त्यही बाटो हिलो र दिसाले भरिन्थ्यो । फुन्की तेङ्गाबाट तेङ्बोचे उक्लने कतिपय सिँढी बिग्रेका र चिप्ला थिए । यसले पदयात्रीसँगै भारी बोक्ने भरिया र खच्चडलाई पनि समस्या पार्छ ।
गाउँपालिका र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जले बिग्रेका सिँढी, पुल र जोखिमयुक्त बाटोको पहिचान गरी मर्मत गर्नुपर्छ । सम्भव भएका ठाउँमा पदयात्री र खच्चडका लागि छुट्टाछुट्टै बाटो बनाउनुपर्छ । पदमार्गको नियमित सफाइ कसले गर्ने भन्ने जिम्मेवारी पनि तोकिनुपर्छ ।
लजमा तातोपानी, इन्टरनेट र अन्य सुविधाको मूल्य पहिल्यै खुलाउनुपर्छ । पाहुना फेरिएपछि सफा तन्ना र सिरकका खोल राख्ने, भान्सा तथा शौचालय सफा गर्ने र सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउने व्यवस्था हुनुपर्छ । गाउँपालिकाले पर्यटन विभाग र स्थानीय व्यवसायीसँग मिलेर न्यूनतम सेवा तथा सुरक्षा मापदण्ड लागू गर्नुपर्छ । आगलागीबाट बच्न अग्नि नियन्त्रण उपकरण र आपत्कालीन निकासको नियमित जाँच पनि आवश्यक छ ।
हिमपात हुन सक्ने खबर आएपछि हामीले निर्धारित तालिकाभन्दा दुई दिनअघि नै आधार शिविर पुग्ने निर्णय गर्यौँ । फर्कँदा अँध्यारो भइसकेको थियो । मौसमको खबरसँगै समयमै निर्णय लिन सक्ने व्यवस्था पनि आवश्यक रहेछ भन्ने अनुभव भयो ।
खराब मौसमका बेला पदयात्रीलाई कहाँ पर्खने, कहाँबाट फर्कने र कुन बाटो बन्द छ भन्ने जानकारी समयमै दिनुपर्छ । जल तथा मौसम विज्ञान विभागको पूर्वानुमानका आधारमा यस्तो निर्णय कसले लिने भन्ने जिम्मेवारी गाउँपालिका र निकुञ्जले पहिल्यै तोक्नुपर्छ । लज, जाँचचौकी र पथप्रदर्शकमार्फत सबै पदयात्रीसम्म एउटै सूचना पुग्ने व्यवस्था हुनुपर्छ ।
सगरमाथा पदमार्गमा देखिएका समस्या समाधान गर्न पर्यटन विभाग, स्थानीय तह, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण, ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपाल (टान), नेपाल पर्वतारोहण संघ र पर्यटन व्यवसायीबीच समन्वय आवश्यक छ ।
पर्यटन विभागले आउँदो मुख्य पदयात्रा यामअघि सबै निकायको जिम्मेवारी तोकेर साझा कार्ययोजना सार्वजनिक गर्नुपर्छ । प्राधिकरणले उडान रोकिँदा यात्रुलाई सूचना दिने र पालो मिलाउने व्यवस्था लागू गर्नुपर्छ । गाउँपालिका र निकुञ्जले पदमार्गको सफाइ, मर्मत तथा मौसमसम्बन्धी सूचना व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । पर्यटन व्यवसायीले यात्राअघि नै सेवा, शुल्क र आपत्कालीन सम्पर्कबारे जानकारी दिनुपर्छ ।
विदेशी पर्यटक सगरमाथा पुगेर फर्कँदा त्यहाँको प्राकृतिक सुन्दरता र आत्मीय व्यवहारको कथा सुनाऊन् । विमानस्थलको अन्योल, फोहोर पदमार्ग र कमजोर सेवाको गुनासो सुनाउनुपर्ने अवस्था नआओस् ।
पदयात्राको याम सकिएपछि कति पर्यटक आए भन्ने तथ्यांक मात्र होइन, कति पदमार्ग मर्मत भए, कति लजको सुरक्षा जाँच भयो र उडान रोकिँदा यात्रुलाई कति समयमा खबर दिइयो भन्ने विवरण पनि सार्वजनिक हुनुपर्छ ।
पदयात्रामा जाने यात्रुको सुरक्षा र सुविधाको जिम्मेवारी कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको मात्र होइन । यसमा राज्य, व्यवसायी र सम्बन्धित सबै निकाय जवाफदेही हुनुपर्छ । यात्रुले पैसा तिरेर सेवा लिँदा सुरक्षित र भरपर्दो सुविधा पाउनु उनीहरूको अधिकार हो ।
(कृष्ण न्यौपाने सिद्धार्थ बिजनेस ग्रुपका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन् )
