संसारमा सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको चीनमा कुकुरको संख्या पनि धेरै । अर्बौं चिनियाँले अनुमति लिएर करोडौं कुकुरलाई घरमा राखेर पाल्छन् । आफ्नै सन्तानझैँ माया गर्छन् । जीवनको सहारा ठान्छन् । कुकुरको मृत्युमा शोक मनाउँछन् ।
काठमाडौँ — बेइजिङमा एक चिनियाँ साथीको घरमा गएका बेला छिमेकी घरको कुकुरसँग प्रायः साक्षात्कार हुन्थ्यो । पहिला पहिला भुके पनि बिस्तारै बिस्तारै घरबेटीले नकराउन आदेश दिएपछि चुप लाग्थ्यो । कहिलेकाहीँ घरबेटी आमा अस्पताल वा कामका लागि कतै जान्थिन् र कुकुर एक्लै पर्थ्यो । त्यस्तो अवस्थामा मेरो साथीले रेखदेख गरिदिन्थ्यो । पछिल्लो पटक साथीकोमा जाँदा ‘निअर’ भनेर बोलायो कि कुकुर पुच्छर हल्लाउँदै खुट्टामा लडीबुडी खेल्न थाल्थ्यो ।
जीवनमा कुकुरसँग धेरै नजिक भएको कुनै घटना छैन । आफ्नो घरका वा निकटका कसैले कहिल्यै कुकुर पालेको अनुभव छैन । गाउँमा छँदा कुकुरहरू यत्रतत्र दौडिरहेका हुन्थे । विशेषगरी असोज/कात्तिक महिनामा गाउँमा कुकुरहरूको जुलुस नै निस्किन्थ्यो । धानबारीमा उनीहरूको 'रामरमिता' चलिरहँदा लखेट्न जानुपर्थ्यो । एकपटक लखेट्दै लखेट्दै खोलासम्मै पुर्याएको थिएँ, दर्जन हाराहारी कुकुर थिए । एउटी कुकुर्नीमाथि खनिएर लागेका । म पनि उनीहरूका पछि पछि लागेर लखेटिरहेको थिएँ । मैले हल्ला गर्दै ढुङ्गा बर्साइरहेको देखेर एउटा कुकुरले मेरो हात क्याप्पै पार्यो । हेर्दा खासै दर्दको संकेत थिएन । मेरो विचारमा त्यो टोक्ने कुकुरले मलाई चेतावनी मात्रै दिएको थियो । म लुरुक्कै फर्किएँ र घरमा आएर कुकुरले टोकेको बताएँ ।
सानै छँदाखेरि गाउँमा डुलिहिँड्ने कुकुरहरू चाहिँ हामीले लखेट्नका लागि बनेका जस्ता लाग्थे । कुकुरहरू यताउता गरिरहेका हुन्थे । कहिलेकाहीँ आँगनमा पनि आउँथे । खाना खाइरहेको बेला आउँदा उनीहरूले खान पाउँथे । एक–दुई चोटि खान पाएपछि ती कुकुर नियमितजसो खाना खाने समयमा घरवरिपरि डुलिरहेका भेटिन्थे । एक पटक दाजुले खाइलाग्दो भोटे कुकुरलाई घरमा आउने गरी पल्कायो । दाइले भोटे कुकुरलाई नियमित भात दिन्थ्यो । एक दिन कुकुर भुइँतलामा राखेको भात खाँदै थियो । त्यही बेला दाइले माथिल्लो तलामा गएर बडेमानको काठको मुढा खसालिदियो । त्यो मुढा कुकुरकै जिउमा बजारियो । कुकुर ढाड अररो पार्दै त्यहाँबाट बत्तासियो । यो कुरा बुबाको कानमा पनि पुग्यो । अनि दाजुले नमज्जासँग हप्की भेट्यो । भोलिपल्टदेखि त्यो कुकुर पनि कहिल्यै देखापरेन ।
सानोमा गाईबाख्रा लिएर जंगलमा चराउन जानुपर्थ्यो । हामी ८/९ वर्षका केटाकेटीका लागि जंगलमा डर भगाउने कुरा कि त गाईबाख्राका घाँटीमा झुन्ड्याइएका घण्टी हुन्थे, कि त आफूले डाँडाकाँडा हल्लिने गरी गाउने गीत । नत्र कुनै कुनै गोठालाका साथमा आएका कुकुरहरूको भुकाइ । हाम्रो जंगलमा कहिल्यै बाघभालु आएको त सुनिएन, तर साना साना जीवजन्तुको डरका खातिर धेरै कुकुरले मानिसलाई साथ दिएका हुन्थे । यति हुँदाहुँदै पनि कुनै कुकुरवाला गोठालासँग घनिष्ठता थिएन मेरो ।
काठमाडौं आएपछि चाहिँ कुकुरको अर्कै संसार देखियो । उनीहरूलाई हाम्रो गाउँघरको भन्दा अलि राम्रो वातावरण र मायाममता हुने रहेछ । तर पालुवा कुकुरभन्दा छाडा कुकुरले महानगरलाई त्रस्त बनाएको धेरै भेटिन्थ्यो । पालिएका कुकुरको जीवन सुखी थियो तर सडकमा फोहोरको थुप्रोमा जीवन गुजार्ने कुकुरहरूको जीवन चाहिँ केही आवाराजस्तो । कुनै निम्तो मान्न वा कामका सिलसिलामा अभिभावकसँगै कुनै आफन्तको घरमा जाँदा घरपालुवा कुकुर त भुक्थे तर तिनको सन्निकट कहिल्यै भइएन । व्यक्तिगत अरुचि हो वा ग्रह नमिलेको, थाहा छैन । तर मलाई कुकुरसँग कहिल्यै मित्रता भएन । बरु गाउँमा बालखैमा एउटा कुकुरले नाडीमा मुख गाडेदेखि झनै अगुल्टाले हिर्काउँदा बिजुली चम्किँदा तर्सिने कुकुरजस्तो भएको थिएँ म ।
सन् २०१२ मा रोजगारीका सिलसिलामा बेइजिङ आउँदासम्म मेरो कुकुरप्रतिको भय यथावत् थियो । छोराछोरी वा नातिनातिनाभन्दा बढी त चिनियाँ बुढाबुढीका साथमा कुकुरहरू देखिने । कतिपयलाई त घरज्वाइँ बनाएर पालेकोजस्तो । आवास नजिकै एउटा पहाडी थुम्को थियो, त्यहाँ ‘मर्निङ वाक’ जाँदा जहिल्यै एउटा डर हुन्थ्यो कि मालिकका पछि पछि लागिरहेको कुकुरले कथंचित् झम्टिहाल्यो भने के गर्ने ? त्यसैले जब कुकुरको छेउमा पुगिन्थ्यो, म बढेको सासलाई बिस्तारै फेर्दै, संयमताका साथ पार गर्थें अनि पुनः कुद्न सुरु गर्थें । मेरो यो नाटक देखेर अरू विदेशी साथीहरू चाहिँ ‘डरपोक’ को बिल्ला भिराइदिन्थे । भाषा पनि थिएन, कुकुरलाई के भनेर बोलाउने ? फेरि कुकुरले अभद्र व्यवहार गर्यो भने के भनेर गुनासो गर्ने ?
कालान्तरमा एक चिनियाँसँग मित्रता भयो । उनकै संगतले म चिनियाँका घरभित्र छिर्न थालें । उनकी घरबेटी आमाकी एक युवती छोरी छन् । उनका श्रीमान् मध्यपूर्वमा चिनियाँ व्यवसायीले खोलेको कारखानामा मजदुरी गर्छन् । जवान छोरी बिहान उठेदेखि मध्यरातिसम्म कता जान्थिन्, घरमा देखापर्ने भनेको औंसीपूर्णेमा मात्रै । खासमा घर वा आमासँग नाता थिएनजस्तो । त्यसैकारण बुढीको कोठा फोहोर र भद्रगोल देखिन्थ्यो भने स्वास्थ्य वा केही समस्या पर्यो भने अस्पताल एक्लै जान्थिन् । त्यो उनको आफ्नै घर हो । सायद ढिलो जन्माएको सन्तान हुन्, त्यसैले ‘एज ग्याप’ ठूलो देखिन्छ । आमाको चिन्ता एउटै थियो, छोरीको विवाह गराइदिनू ।
यसअघि उनकी छोरी ‘लिभिङ टुगेदर’मा थिइन् । केटासाथीको घरमा बस्न गएकी । यहाँ उमेर पुगेका केटाकेटी सँगै बस्नु सामान्य हो । अभिभावकले समर्थन नै गर्छन् र उनीहरू केही समय सँगै बस्छन् । मन मिलेमा वा जीवन कटाउन सकिन्छ भन्ने लागेमा वैवाहिक बन्धनमा बाँधिन्छन्, नत्र आ–आफ्नो बाटो लाग्छन् । केटाको आमालाई केटीको बानीव्यवहार मन परिरहेको थिएन । एकपटक भान्सामा कुरै कुरामा उनले हप्काइन्, ‘खाना पकाउने ढंग छैन । त्यसमाथि बाङ्गो खुट्टा हिँड्छे, अलच्छिनी ।’
यो वचनपछि उनी खाँदाखाँदैको भाग छोडेर रुँदैरुँदै बाहिरिइन् । सडकबाट अलि पर पुगेर फर्की हेर्दासम्म केटा रोक्न आएको देखिएन । त्यसपछि उनले केटासाथीले माया नगर्ने निर्क्योल गरेर सदाका लागि त्यो घर छोडिन् । उनी सुँक्कसुँक्क गर्दै आफ्नी आमाकोमा फर्किइन् ।
कैयौं वर्ष बितिसकेका थिए । अर्को केटा भेटिएको थिएन । उनी चाहन्थिन्, म प्रायः उनको घरमा आइराखूँ तर म उनको कुकुरदेखि डर लागेको बताउँथेँ । एकपटक छोरीको विवाहका लागि उनले प्रस्ताव गरिन् । ‘घर दिन्छु, यहीँ बस्नू, मेरी छोरीसँग विवाह गर ।’ म शाकाहारी भएकाले चिनियाँ जीवनप्रति तादात्म्यता देखिरहेको थिइनँ । एक दिन उनले आफ्नो चिनेको साथीको इन्स्टिच्युटमा ‘पार्ट टाइम’ अंग्रेजी शिक्षकका लागि कुरा गरिदिन भनेर लिएर गइन् । उनका साथीसँग कुराकानी भयो । कोठामा अलग्गै राखेर उनले भने, ‘टु बी अनेष्ट, अहिले कुनै शिक्षक चाहिएको छैन । चाहिएछ भने म खबर गरूँला, वीच्याट जोडिराखौं ।’
यो प्रयास चाहिँ हाम्रो निकटता बढोस् भन्नका खातिर मेरो साथी र घरपेटी आमैको चालबाजी थियो कि जस्तो लाग्छ । तथापि धन्यवादस्वरूप मैले तिनलाई भवनको भुइँतलामा चिया खुवाउन लगें । उनले मन लागेको अर्डर गरिन् । मैले त शाकाहारी भएकाले त्यस्तै दूध वा चिया खाने बताएँ । मलाई भाषिक समस्या भएकाले उनै हर्ताकर्ता भइन्, संयोगवश उनैले पैसा तिरिन् । मलाई अप्ठ्यारो लाग्यो । मैले सोधें, ‘के तिमी नेपाल जान चाहन्छौ ?’ उनले घुम्न मात्रै विदेश जाने र त्यो पनि ‘सपिङ’का लागि मात्रै भनिन् ।
बुढीआमाको प्रस्तावलाई मैले अस्वीकार गरिसकेको थिएँ । तर आउजाउ भइरहेकाले उनले त्यस्तो अप्ठ्यारो वातावरण बनाइनन् । दिउँसोपख जान्थें, बुढी चुरोट तानेर वा टिभी घन्काएर बसिरहेकी हुन्थिन् । सामानहरू असरल्ल हुन्थे । ‘निअर’ चाहिँ ढोकामा पुग्नेबित्तिकै स्वागत गर्न टुप्लुक्कै आउन थालेको थियो । सायद त्यसको संगतले होला, म अब कुकुरदेखि डराउन छोडिसकेको थिएँ ।
पार्कमा डुलाउन ल्याउनेहरूसँग निरन्तरको देखादेखपछि हल्का अदब, मुस्कान साटासाट हुन थालिसकेको थियो । कुकुरहरूदेखि म जति डराउँथेँ, तिनीहरू पनि मान्छे जत्तिकै मिजासिला हुँदा रहेछन् । मात्रै बोल्न सक्दैनन् । उनीहरू विनाकारण आइलाग्दैनन् भन्ने लाग्यो ।
सडक, पार्कमा बुढाबुढीहरू एउटा, दुईटा कुकुर अगाडि पछाडि लगाएर हिँडिरहेका हुन्थे । मानौं, तिनै कुकुर जीवनको सहारा हुन् । नातिनातिना वा बालबच्चा हुन् । उनीहरू कुकुरसँग कुरा गर्दै हिँडिरहेका हुन्थे । कुनै कुनैले चकचक गर्थे, उनीहरू कुकुरलाई पनि बच्चालाई सम्झाएजस्तो वा हप्काएजस्तो गर्थे । फेरि भन्नेबित्तिकै तिनीहरू फर्किएर मालिकनेर आउँथे । अचम्मको पारिवारिक दृश्य देखिन्छ । बरु मान्छेका बच्चाहरू एकातिर बोलाउँदा अटेर गरी अर्कोतिर जान्थे तर कुकुरजस्तो ज्ञानी लाग्दैनथे ।
कुकुरलाई सिंगारपटार गरेर घुमाउन लैजानु बेइजिङका बुढाबुढीको दिनचर्याजस्तो लाग्थ्यो । कति राम्रो लुगा सिलाइदिएका हुन्थे, जुत्ता पनि । अझ कुकुर्नीलाई त सुन्दरी बनाएर डुलाउने । बाटोमा आची गरिदियो भने टिस्यु पेपर लिएर टिप्ने र नजिकको डस्टबिनमा व्यवस्थित गरिदिने । स्ट्रोलरमा राखेर डुलाउन जाने, काखमा च्यापेर हिँड्ने, दिनहरू उसैको रेखदेखमा गुजार्ने । कतिपय विदेशीको नजरमा कुकुरका लागि चिनियाँले अनावश्यक खर्च गरेका छन्, हजारौँ आरएमबी कुकुरका लागि खर्च हुन्छ भने ती कुकुर कति भाग्यमानी ?
मेरी चिनियाँ साथी स्याउ लीले भनिन्, ‘कुकुरमाथि धेरै लगानी गर्नु धनी चिनियाँहरूको सौख हो । हामी १ सयको सर्ट पनि लगाउन सक्छौं वा ५ सयको पनि लगाउन सक्छौँ । कति खर्च गर्ने ? मानिसको खर्च क्षमता, रहर, छनोट इत्यादिमा भर पर्छ ।’
एक सन्तान नीतिका कारण धेरै चिनियाँ नयाँ पुस्ता पैतृक सम्पत्ति पुस्तान्तरण भएर धनी भए । साथमा चीन आफैँमा समृद्धिउन्मुख मुलुक हो । स्वतन्त्र र विलासी जीवन वा राम्रो आम्दानीका लागि नयाँ पुस्ता विदेश वा देशकै कुनै सहरी क्षेत्र रोजेर गयो । बुढाबुढी त एक्लै भएपछि उनीहरूको साथी भन्नु नै घरपालुवा कुकुर भए । कुकुर मायालु जनावर भएकाले खल्ती वा झोलामा बोकेर डुल्ने कतिपयको सौख भयो । एकपटक एकजना रेडियो सहकर्मीले कार्यकक्षमा सानो कुकुर झोलामा हालेर ल्याइन् । आफ्नो बिदा भएकाले उनी कतै जाँदै थिइन्, केही सामान लिन वा भेट्न भनेर १२औं तलास्थित कार्यकक्षमा उक्लिएकी थिइन् । उनले झोलाबाट कुकुर फुत्त निकालेर अर्की सहकर्मीलाई देखाइन् । टाउको निकालेपछि कुकुरले एक आवाज भुक्यो तर उनले ‘चुप् चुप्’ भन्दै झोलाभित्र हुलिन् ।
संसारमा सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको चीनमा कुकुरको संख्या पनि धेरै । अर्बौं चिनियाँले अनुमति लिएर करोडौं कुकुरलाई घरमा राखेर पाल्छन् । आफ्नै सन्तानझैँ माया गर्छन् । जीवनको सहारा ठान्छन् । कुकुरको मृत्युमा शोक मनाउँछन् । एकताका चिनियाँहरूले कुकुरको मासु खाने गरेको भन्दै विश्वका मानिसहरूले आलोचना गर्थे । भियतनाम नजिक पर्ने क्वाङ्सी क्षेत्रमा कुनै बेला कुकुरको मासु मेला लाग्थ्यो । तीव्र आलोचनापछि अहिले यो प्रथा हटेको छ । चिनियाँहरूले स्वयंले यस्तो प्रथाको विरोध गरेर निमिट्यान्न गरिछोडे । चिनियाँले कुकुरलाई माया गर्दैनन् भन्ने टिप्पणी अब बेकार हो । बरु उनीहरूले कुकुरलाई मान्छेभन्दा बढी संस्कारवान् र मायालु सन्तानको रूपमा हुर्काइरहेको आभास हुन्छ ।
सन् २०२० को प्रारम्भदेखि नै कोरोना महामारीले विश्व आक्रान्त भयो । मेरा मित्र पनि त्यहाँबाट डेरा सरेर बाह्य प्रान्त गए । ती बुढीआमासँगको सम्पर्क टुट्यो । काम पनि त थिएन, तिनकोमा जानलाई । झन्डै २ वर्षदेखि भेट नभइरहेका बेला एक दिन खाना खाएर साँझको पैदल यात्राका क्रममा साथीसँग हिँड्दै थिएँ, एउटा अद्भूत चीज खुट्टामा लट्पटियो । मेरो त हंसले ठाउँ छोड्यो । हेर्छु त, निअर थियो । बुढी परबाट ‘पर्खी, पर्खी’ भन्दै भुत्भुताउँदै आउँदै रहिछन् । यति लामो समयपछि पनि निअरले मलाई चिन्यो, माया देखायो, पुच्छर हल्लायो, लडीबुडी गर्यो । अगाडिको गल्लीबाट हामी छुट्टिनु थियो, बुढीले घाँटीमा डोरी लगाएर बल गरी गरी तान्दै लगिन्, ‘अट्टेरी’ भनेर झपार्दै थिइन् ।
एक झलक विदाइको नजरले हेर्दै निअर पनि ओझेल पर्यो । बुढीले खासै ‘घरमा आउनू’ पनि भनिनन्, उनकी छोरीले पनि बिर्सिसकिन् होला । तर लामो अन्तरालमा पनि कुकुरले याद गर्यो र मायालु पाराले अँगालिन आइपुग्यो । नेपालमा जस्तो कुकुरलाई पूजा गर्ने कुनै तिहार त छैन चीनमा, तर कुकुरप्रतिको प्रेम भने अपार देखिन्छ । अचेल कुकुरप्रतिको मेरो दृष्टिकोण पनि बदलिन थालेको छ ।
लक्ष्मी बेइजिङमा बस्ने लम्साल पत्रकार हुन् । उनको गैरआख्यान पुस्तक ‘नि हाउ ! नमस्ते !’ प्रकाशित छ ।
