पाँच सय वर्ष पुरानो कार्तिके नाच चित्लाङमा सुरु

कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्टदेखि अर्थात सोमबारबाट लगातार तीन दिन सञ्चालन हुने कार्तिके नाचमा यसपटक कृष्ण, अनिरुद्ध, उषा, चित्रलेखा र वाणासुरसँग सम्बन्धित पौराणिक कथा माझगाउको डबलीमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

हेटौंडा — मकवानपुरको थाहा नगरपालिका–९ चित्लाङ माझगाउँमा  वाणासुरको कथामा आधारित कार्तिके नाच प्रदर्शन सोमबार रातिदेखि सुरु भएको छ ।  कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्टदेखि अर्थात सोमबारबाट  लगातार तीन दिन सञ्चालन हुने कार्तिके नाचमा यसपटक कृष्ण, अनिरुद्ध, उषा, चित्रलेखा र वाणासुरसँग सम्बन्धित पौराणिक कथा माझगाउको डबलीमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

माझगाउँको डवलीमा कार्तिके नाच सुरु गर्नु अघिल्लो दिन अर्थात आइतबार राती उक्त गाउँमै रहेको ऐतिहासिक अशोक चैत्य अगाडि देउताहरु रहेको रथ बोकेर मेलाको सुरुवात गरिएको थियो । माझ गाउँको डवलीमा सोमबार रातीदेखि कार्तिके नाच प्रदर्शन गरिएको छ ।

चित्लाङबासी बलामी समुदायलगायत स्थानीय समुदायले वर्षभरि विभिन्न पर्व, जात्रा र सांस्कृतिक परम्परा मनाउँदै आएका छन् । तीमध्ये कार्तिके नाच र स्वच्छन्द भैरवनाथको जात्रालाई चित्लाङको प्रमुख सांस्कृतिक पर्वका रुपमा लिइन्छ । पाँच सय  वर्षअघिदेखि  निरन्तर रुपमा चल्दै आएको कार्तिके नाच  चित्लाङको मौलिक संस्कृति र सामुदायिक पहिचानसँग जोडिएको छ ।

कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्टदेखि हरेक वर्ष स्थानीय कलाकारले विभिन्न पौराणिक कथालाई नाच तथा नाट्य प्रस्तुतिका रूपमा डबलीमा प्रदर्शन गर्दै आएका छन् । पुस्तौदेखि निरन्तर चल्दै आएको यो परम्परा चित्लाङको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान बनेको छ ।

यसवर्षको नाचमा वाणासुरकी छोरी उषा, उनकी सखी चित्रलेखा र कृष्णका नाति अनिरुद्धसँग सम्बन्धित कथा प्रस्तुत हुनेछ । उषाले सपनामा देखेको युवक अनिरुद्ध भएको चित्रलेखाले पहिचान गरेपछि उनलाई शोणितपुर पुर्‍याएको र त्यसपछि अनिरुद्धलाई वाणासुरले बन्दी बनाएको कथासँगै कृष्ण र वाणासुरबीच भएको युद्धको प्रसँग नाचमा प्रस्तुत गरिने स्थानीय युवक विजय बलामीले बताए ।

पौराणिक कथामा वाणासुरको राजधानीका रुपमा वर्णित शोणितपुरलाई काठमाडौंको थानकोटसँग जोडिएको छ । थानकोटलाई प्राचीन शोणितपुर र चित्लाङलाई चित्रापुरसँग जोड्ने सांस्कृतिक परम्पराले यसवर्ष प्रस्तुत हुने नाचलाई थप विशेष बनाएको छ ।

काठमाडौं उपत्यकालाई मकवानपुर हुँदै दक्षिणी भू–भागसँग जोड्ने पुरानो मार्गमा रहेको चित्लाङ ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वको बस्ती हो । अशोक चैत्य, परम्परागत बस्ती, धार्मिक सम्पदा र नेवार समुदायको मौलिक संस्कृतिले चित्लाङको छुट्टै पहिचान निर्माण गरेको छ ।

चित्लाङ–थानकोट क्षेत्रको सांस्कृतिक इतिहास गोपालवंशसँग जोडिएका प्राचीन आख्यानसँग पनि सम्बन्धित छ । गोपाल, महिषपाल र किरातकालसँग जोडिएका इतिहास तथा सांस्कृतिक परम्पराले काठमाडौं उपत्यका आसपासका पुराना बस्तीको सांस्कृतिक विकासलाई समेट्छ । कृष्ण र गोपाल संस्कृतिसँग सम्बन्धित आख्यान पनि यस क्षेत्रको सांस्कृतिक स्मृतिको हिस्सा बनेका छन् ।

कार्तिके नाचमा पौराणिक कथालाई स्थानीय कलाकारले अभिनय, नृत्य, संगीत र संवादमार्फत डबलीमा प्रस्तुत गर्छन् । यही परम्पराले चित्लाङको कार्तिके नाचलाई मनोरञ्जनसँगै मौलिक सांस्कृतिक सम्पदाका रुपमा स्थापित गरेको छ ।

दसैंमा घर आएका अधिकांशहरु यो मेला सम्पन्न नभएसम्म फर्कँदैनन् । साँस्कृतिक र धार्मिक स्थलको रुपमा पहिचान बोकेको थाहा नगरपालिका–९ मा रहेको चित्लाङ मकवानपुर जिल्लाको एकमात्र ऐतिहासिक थलो हो । सरकारले १५ वर्षअघि  चित्लाङलाई पर्यटकीय न गाउँको रुपमा घोषणा गरेको थियो । जसले गर्दा चित्लाङमा आन्तरिक एवं बाह्य पर्यटकहरु आउन थालेका छन् ।

शुक्रबार र शनिबार पर्यटकहरुको यहाँ भीड लाग्छ । चित्लाङको माझ गाउँमा सम्राट अशोकले निर्माण गरेको अशोकालिन चैत्य छ । जसको अध्ययन र अनुसन्धान गर्न विदेशीहरु आउने गर्छन् । कृष्ण लिला र कार्तिक नाच वर्षेनी सञ्चालन गर्न माझ गाउँका बासिन्दाले प्रतिघर धुरी २ हजार  रुपैयाँ चन्दा दिने गरेका छन । जात्रा प्रदर्शन गर्न एक महिनादेखि यहाँ तालिम दिने गरिन्छ । मेलामा यहाका बलामी समुदायलेमात्र होइन, माझगाउँमा बस्ने गुरुङलगायत अन्य जातिले पनि भाग लिने गर्छन् ।

प्रताप विष्ट कान्तिपुरको हेटौडा संवाददाता हुन् । उनी स्थानिय राजनीतिक र सामाजिक मुद्धाबारे रिपोर्टिङ/टिप्पणी लेख्छन् ।