सम्बन्ध मानिसको जीवनको एउटा यस्तो अध्याय हो, जहाँ खुसीले अर्थ पाउँछ, दुःखले सहारा खोज्छ, आशाले भविष्य देखाउँछ र विश्वासले यात्रालाई निरन्तरता दिन्छ । सम्बन्धको वास्तविक सुन्दरता सँगै हुनुमा मात्र होइन, सँगै हुँदा एकअर्काको मनमा कस्तो अनुभूति जन्मन्छ भन्नेमा हुन्छ । कोही छेउमै भएर पनि पराइ हुन सक्छ, कोही टाढा भएर पनि मनको सबैभन्दा नजिक हुन सक्छ । त्यसैले सम्बन्धको गहिराइ दूरीले होइन, आत्मीयताले नापिन्छ; प्रेमको उचाइ शब्दले होइन, व्यवहारले मापन गरिन्छ ।
सम्बन्धको वास्तविक परीक्षा सुखका दिनमा होइन, दुःखको घडीमा हुन्छ । सबै कुरा अनुकूल हुँदा हात समात्नु सहज छ, तर परिस्थिति प्रतिकूल हुँदा पनि ‘नडराऊ, म तिम्रो साथमा छु’ भनेर भरोसा दिनु र व्यवहारबाट त्यसलाई प्रमाणित गर्नु नै साँचो प्रेम हो । प्रेमको मूल्य सँगै बिताएका घण्टाले होइन, कठिन समयमा दिएको भरोसा, सम्मान र साथले निर्धारण गर्छ । किनकि सँगै हाँस्नेहरू धेरै भेटिन्छन्, तर आँसु झर्दा काँध थाप्नेहरू थोरै हुन्छन् ।
किन्तु अचेल प्रेममा समर्पण कम, अपेक्षा धेरै छ; विश्वास कम, शंका धेरै छ; सम्बन्धलाई गहिरो बनाउने धैर्यता कम, आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने हतार धेरै छ । मानिसहरू प्रेममा पर्न त हतारिन्छन्, तर प्रेम निभाउने जिम्मेवारीबाट डराउँछन् । हात समात्न सजिलो छ, तर कठिन मोडमा हात नछोड्न गाह्रो छ । वाचा गर्न सजिलो छ, तर वाचाको मूल्य चुकाउन गाह्रो छ ।
पहिले प्रिय मान्छेको खुसीका लागि आफ्नो खुसीसमेत त्याग्ने तत्परता हुन्थ्यो, अचेल आफ्नो खुसीमा बाधा पुग्ने डरले अर्काको पीडा बुझ्ने धैर्यसमेत हराउँदै गएको देखिन्छ । पहिले सम्बन्ध बचाउन अहम् झुक्थ्यो, अचेल अहम् बचाउन सम्बन्ध झुकाइन्छ । पहिले कमजोरी ढाक्न हात अघि बढ्थ्यो, अचेल कमजोरी भेट्टाउन आँखाहरू आतुर हुन्छन् । पहिले एउटा चिठीको जवाफ पर्खँदा पनि आशा जीवित रहन्थ्यो, अचेल सयौँ सन्देश आदानप्रदान हुँदा पनि मनहरूबीच संवाद हराएको हुन्छ ।
हिजो प्रेममा एकअर्काका लागि संसारसँग लड्ने हिम्मत थियो, आज संसारको एउटा टिप्पणीले पनि सम्बन्धमा भुइँचालो ल्याइदिन सक्छ । पहिले केही ढिलो जवाफ आउँदा धैर्य गरिन्थ्यो, अचेल केही समयको मौनताले वर्षौँको सम्बन्धमाथि प्रश्न उठाइन्छ । यसो भन्दैमा विगतका सबै सम्बन्ध आदर्श थिए र आजका सबै सम्बन्ध कमजोर छन् भन्ने होइन । समय फेरिएको छ, संवादका माध्यम फेरिएका छन्; तर प्रेमको आधार बन्ने विश्वास, धैर्य, इमानदारी र जिम्मेवारीको महत्त्व फेरिएको छैन।
समस्या प्रेम नपाउनु मात्र होइन, प्रेम पाएपछि त्यसको मूल्य नबुझ्नु हो । समस्या सम्बन्ध जोडिनु होइन, सम्बन्ध जोडिएपछि त्यसको जिम्मेवारी नबोक्नु हो । नजिक हुनु र आत्मीय हुनु फरक कुरा हुन्
सधैँ नजिक भएर पनि गनगन, कचकच, शंका, गुनासो र आरोपको भारी बोकाइरहने सम्बन्धले निकटता त दिन सक्छ, तर आत्मीयता दिन सक्दैन । जहाँ हरेक कुराको सफाइ दिनुपर्छ, हरेक भावनालाई शंकाको कठघरामा उभ्याउनुपर्छ र हरेक गल्तीमा व्यक्तित्व नै कुल्चिन्छ, त्यहाँ मानिस सम्बन्धमा बाँधिएको त हुन्छ, तर मनले स्वतन्त्र भएर बाँच्न पाउँदैन।
त्यस्तो सम्बन्धमा मानिस बाहिरबाट हाँसिरहेको देखिए पनि भित्रभित्रै थाकिरहेको हुन सक्छ । न सम्बन्ध छोड्ने आँट आउँछ, न त्यसैमा शान्तिसँग बाँच्ने आधार भेटिन्छ । आशा र निराशाको बीचमा झुन्डिएको जीवनले बिस्तारै आत्मविश्वास, खुसी र आफ्नै अस्तित्वसमेत गुमाउन सक्छ । निरन्तरको अपमान, नियन्त्रण र शंकालाई प्रेमको नाम दिएर उचित ठहर्याउन सकिँदैन ।
प्रेमको नाममा कसैलाई बाँधेर राख्नु प्रेम होइन, उसलाई स्वतन्त्र भएर फुल्न सक्ने वातावरण दिनु प्रेम हो । प्रेमले प्रश्न गर्न सक्छ, तर अपमान गर्दैन । असहमति राख्न सक्छ, तर आत्मसम्मान कुल्चँदैन । गल्ती औँल्याउन सक्छ, तर व्यक्तित्व नै भत्काउँदैन । प्रेममा गुनासो हुन सक्छ, तर गुनासोभन्दा ठूलो संवाद हुन्छ; रिस उठ्न सक्छ, तर रिसभन्दा ठूलो सम्मान हुन्छ ।
सम्बन्धमा विश्वास हुनुको अर्थ आँखा चिम्लेर सबै कुरा स्वीकार गर्नु होइन । विश्वास भनेको शंका उठ्दा संवाद गर्न सक्नु, गल्ती हुँदा सत्य स्वीकार गर्न सक्नु र मतभेद हुँदा पनि एकअर्काको गरिमा जोगाउन सक्नु हो । प्रेमले स्वतन्त्रता दिन्छ, तर जिम्मेवारीबाट भाग्न सिकाउँदैन । प्रेमले क्षमा गर्न सिकाउँछ, तर निरन्तरको अन्याय सहन बाध्य बनाउँदैन ।
साथ भनेको सहयात्रा हो, प्रतिस्पर्धा होइन
सम्बन्ध भनेको एकअर्काको कमजोरी खोजेर जित्ने प्रतिस्पर्धा होइन, कमजोरी बुझेर सँगै अघि बढ्ने सहयात्रा हो । जीवनसाथी भनेको हरेक मोडमा सहमत हुने व्यक्ति होइन, असहमति हुँदा पनि अपमान नगरी संवाद गर्न सक्ने व्यक्ति हो । सम्बन्धमा दुवैको विचार मिल्नैपर्छ भन्ने छैन, तर दुवैले एकअर्काको विचार सुन्ने सम्मान हुनुपर्छ ।
सम्बन्ध टिकाउन सधैँ ठुलो त्याग चाहिँदैन । कहिलेकाहीँ एउटा मीठो बोली, एउटा क्षमायाचना, अलिकति धैर्य र ‘म तिमीलाई बुझ्न चाहन्छु’ भन्ने एउटा वाक्य नै पर्याप्त हुन्छ । कहिलेकाहीँ समस्या समाधान गर्न लामो भाषण चाहिँदैन, मनदेखि सुनिदिने एउटा कान र ‘म तिम्रो कुरा बुझ्दै छु’ भन्ने अनुभूति नै काफी हुन्छ । किनकि प्रेमको उद्देश्य बहस जित्नु होइन, सम्बन्ध जोगाउनु हो । हरेक विवादमा आफू सही साबित हुनु जित होइन, विवादपछि पनि दुवैले एकअर्कालाई सम्मान गर्न सक्नु जित हो ।
असल सम्बन्धमा दुवैले सधैँ जित्नुपर्दैन, बरु दुवैले एकअर्कालाई हार्नबाट जोगाउनुपर्छ ।
सम्झनुहोस्, फूल टिप्नु प्रेम हुन सक्छ, तर ओइलाउन नदिनु जिम्मेवारी हो । चन्द्रमा देखाएर सपना बाँड्नु प्रेम हुन सक्छ, तर औँसीको रातमा पनि साथ नछोड्नु समर्पण हो । वसन्तमा सँगै रमाउनु प्रेम हुन सक्छ, तर पतझडमा पनि एकअर्काको छहारी बनिरहनु साँचो प्रेम हो ।
जीवन सधैँ वसन्त हुँदैन । कहिले सफलताले खुसी दिन्छ, कहिले असफलताले मन दुखाउँछ । कहिले आर्थिक अभावले सताउँछ, कहिले जिम्मेवारीको भारीले थकाउँछ । कहिले स्वास्थ्यले साथ दिँदैन, कहिले परिस्थितिले चाहेको बाटो छेक्छ । यस्ता बेला प्रेमको अर्थ सबै समस्या तुरुन्तै समाधान गरिदिनु मात्र होइन, समस्या समाधान नभएसम्म पनि एकअर्कालाई एक्लो महसुस हुन नदिनु हो ।
आशा भनेको सबै कुरा राम्रो हुन्छ भन्ने अन्धो विश्वास होइन; परिस्थिति कठिन भए पनि सुधारको सम्भावना देख्नु र त्यसका लागि प्रयत्न गरिरहनु हो । विश्वास भनेको कहिल्यै गल्ती हुँदैन भन्ने अपेक्षा होइन; गल्ती हुँदा सत्य, पश्चात्ताप र सुधारका आधारमा सम्बन्धलाई अघि बढाउने अवसर दिनु हो । धैर्य भनेको चुपचाप सबै पीडा सहिरहनु पनि होइन; आवेगमा निर्णय नगरी सही समाधान खोज्नु हो ।
दूध र पानीको दृष्टान्तले पनि आत्मीयताको एउटा सुन्दर पक्ष सम्झाउँछ । दूधमा पानी मिसिएपछि दुवै एकाकार हुन्छन् । यसलाई प्रेमको रूपकका रूपमा हेर्दा, सम्बन्धमा दुई व्यक्तिले एकअर्काको जीवनसँग घुलमिल भएर सुखदुःख बाँड्ने अर्थ लिन सकिन्छ । तर वास्तविक जीवनमा साँचो प्रेमको अर्थ आफ्नो पहिचान मेटाउनु होइन, भिन्नता स्वीकार गर्दै एकअर्काको जीवन समृद्ध बनाउनु हो ।
प्रेम त्यो होइन, जहाँ एक जना मात्र पग्लिरहन्छ र अर्कोले त्यसको न्यानो तापिरहन्छ । प्रेम त त्यो हो, जहाँ दुवैले एकअर्काका लागि मन पगाल्छन्, दुःख बाँड्छन् र सुख साट्छन् ।
त्यसैले प्रेममा त्याग हुनुपर्छ, तर अपमान सहने बाध्यता होइन; समर्पण हुनुपर्छ, तर आफ्नो अस्तित्व मेटाउने सर्त होइन । साथ दिनुपर्छ, तर एकअर्काको स्वतन्त्रता खोसेर होइन । सम्बन्ध जोगाउनुपर्छ, तर त्यसका नाममा आफ्नो आत्मसम्मान र मानसिक शान्ति गुमाएर होइन ।
प्रेमले सत्य र न्यायलाई पनि सम्मान गर्छ । त्यसैले साँचो प्रेमले क्षमा गर्न सिकाउँछ, तर गलत व्यवहारलाई सही ठहर्याउन सिकाउँदैन; आशा दिन्छ, तर परिवर्तनका लागि जिम्मेवारी लिनबाट विमुख गराउँदैन ।
लैला-मजनू , रोमियो-जुलियट र मुना-मदनका कथाहरू पनि प्रेमको तीव्रता र समर्पणका प्रतीकका रूपमा पुस्तौँदेखि सम्झिइँदै आएका छन् । तिनले प्रेमका लागि मानिसले कति ठूलो संघर्ष गर्न सक्छ भन्ने देखाउँछन् । तर आजको जीवनमा प्रेमको महानता दुःख सहेर अन्त्यसम्म पुग्नुमा मात्र होइन, एकअर्कालाई सम्मान, सुरक्षा, भरोसा र जीवनको आशा दिँदै सँगै अघि बढ्न सक्नुमा पनि छ ।
अन्ततः, सम्बन्धले जीवन सुन्दर बनाउनुपर्छ
सम्बन्धको उद्देश्य कसैलाई आफूमा निर्भर बनाउनु होइन, ऊ आफैँ बलियो भएर उभिन सक्ने आधार बनिदिनु हो । प्रेमले मानिसलाई कमजोर बनाएर नियन्त्रण गर्नु हुँदैन, बरू उसको आत्मविश्वास बढाएर जीवनका कठिन मोडहरूसँग जुध्न सक्षम बनाउनुपर्छ ।
सम्बन्धको सुन्दरता कति नजिक छौँ भन्नेमा मात्र होइन, टाढा हुन सक्ने हजार कारण हुँदाहुँदै पनि एकअर्कालाई सम्मान गर्दै सँगै हिँड्ने एउटा इमानदार कारण बाँकी छ कि छैन भन्नेमा हुन्छ । प्रेमको सर्वोच्चता आफ्नो मान्छेलाई कहिल्यै गाह्रो नपर्नुमा होइन, गाह्रो पर्दा उसलाई एक्लो महसुस हुन नदिनुमा छ ।
प्रेम पाउनु भाग्य हुन सक्छ, प्रेममा पर्नु संयोग हुन सक्छ; तर प्रेमलाई सम्मानपूर्वक निभाउनुचाहिँ संस्कार, साहस र चरित्र हो । सम्बन्धमा विश्वास कमाउन समय लाग्छ, तर एउटा असावधान व्यवहारले त्यसलाई चोट पुर्याउन सक्छ । त्यसैले सम्बन्धलाई जोगाउन ठूला वाचा मात्र होइन, दैनिक जीवनका साना व्यवहारमा पनि इमानदारी, धैर्य र संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ ।
सम्झनुहोस्, असल सम्बन्ध त्यो होइन, जहाँ तिमीले कसैलाई गुमाउने डरले आफूलाई गुमाउँछौ; असल सम्बन्ध त्यो हो, जहाँ एकअर्कालाई साथ दिँदादिँदै दुवैले आफूलाई अझ राम्रोसँग भेट्टाउँछन् ।
शरीरको नजिक हुनु संयोग हुन सक्छ, मनको नजिक हुनु आत्मीयता हो । सम्बन्धमा बाँधिनु परिस्थिति हुन सक्छ, एकअर्कालाई सम्मान गर्दै टिकिरहनु प्रतिबद्धता हो । प्रेमको अर्थ कसैलाई आफ्नो बनाएर राख्नु मात्र होइन, उसको जीवनमा भरोसा, शान्ति र आशाको आधार बन्नु हो ।
किनकि संसारमा प्रेम गर्नेहरू धेरै छन्, प्रेमको चर्चा गर्नेहरू झन् धेरै छन्; तर प्रेमको कठिन परीक्षा आउँदा पनि प्रेमकै पक्षमा उभिनेहरू विरलै हुन्छन् । अन्तिम सत्य यही हो: प्रेमले जीवनमा उज्यालो थप्नुपर्छ, अँध्यारोमा कैद गर्न होइन ।
सम्बन्धले बाँच्ने साहस दिनुपर्छ, बाँच्नु नै बोझ लाग्ने अवस्था होइन । अनि साँचो साथले जीवनका सबै समस्या हटाइदिन्छ भन्ने होइन, ती समस्यासँग जुध्ने हिम्मत र भरोसा दिन्छ भन्ने हो । यही हो सम्बन्धको सुन्दरता, साथको सार, प्रेमको शक्ति, आशाको उज्यालो र विश्वासको आधार ।
