माडीका किसानको चिन्ता : धान काटौं पानीको डर, नकाटौं हात्तीको

चितवन निकुञ्जको आडमा रहेका बस्तीहरूमा खेती जोगाउन स्थानीयलाई सधै सकस हुने गरेको छ ।

चितवन — काट्ने बेलामा पानी पर्न सक्ने मौसम पुर्वानुमानले मात्रै होइन केही दिनयता जंगली हात्तीले दिएको दु:खले लक्ष्मी अधिकारीको मन पिरोलिएको छ । धान काटौं पानीले भिजाउला भन्ने डर छ । नकाटौं निकुञ्ज आडबाट आउने हात्तीले खाएर सक्ने भए भन्ने पिर उनलाई छ । ‘धान खेतको बिजोग छ । हेर्न जान पनि मन लाग्दैन,’ उनले दिक्दार मान्दै भनिन् ।

उनको अनुभवमा पहिला पहिला पनि हात्ती नआउने हैन । तर यो वर्ष धेरै क्षति पुर्‍याएको छ । ‘हाम्रो १० कट्ठाको एउटा सिङ्गो गह्रो छ । त्यसमा ३५-४० मुरी धान फलाएका थियौं । यो पटक हात्तीले खाएर मिचेर स्याहार्नै नपर्ला जस्तो भएको छ । अरु गह्राहरूमा पनि त्यस्तै नोक्सान गरेको छ,’ लक्ष्मीले भनिन् । ४० हजार रुपैयाँ खर्च गरेर एक बिघामा लगाएको खेती हात्तीले सक्ने भयो भन्ने चिन्तामा छिन् उनी ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको रेवा मध्यवर्ती उपभोक्ता समितिअन्तर्गत माडी नगरपालिका–६ हरिनगरकी लक्ष्मी अधिकारीको खेतमा मात्रै हैन हात्तीले अरुको खेतमा पनि यस्तै नोक्सानी गरेको छ । रेवा उपभोक्ता समितिका कार्यालय सचिव सूर्यकान्त खनालका अनुसार दसैंको टीकाको दिनदेखि हात्तीले धान खेतमा पसेर नोक्सान गर्न सुरु गरेको हो । साँझ छिप्पिन नपाउँदै खेतमा हात्ती छिर्ने उनले बताए ।

‘दुईवटा जंगली हात्ती छन् । एउटा ठुलो छ, अर्को सानो छ । धपाउँदा नभाग्ने हैनन् तर फेरि कुन बेला आएर नोक्सान गर्ने हुन् ठेगान हुँदैन,’ खनालले भने । लखेटेर गाउँले फर्के पनि फेरि खेतमा पस्ने खतरा हुँदा रातभर जागै बस्नु परेको उनले बताए । हात्ती लखेट्न सजिलो छैन । रातको समयमा झनै जोखिम हुन्छ । त्यसैले सेनाको टोली पनि साथमा हुन्छ ।

‘निकुञ्ज प्रशासन र निकुञ्ज सुरक्षाका लागि तैनाथ नेपाली सेनाको टोली पनि हात्ती धपाउन खट्ने गरेको छ । दुईवटा ट्रयाक्टर भाडामा लिएर हात्ती खेद्ने गरेका छौं,’ खनालले भने । उनका अनुसार चितवन निकुञ्जको आडमा रहेको रिउ खोला छेउको हरिनगरमा धान खेती राम्रोसँग फष्टाएको छ । त्यस क्षेत्रमा सय बिघा जति खेतमा धान काट्ने बेला भएको छ ।

हात्तीले कम्तिमा ५० बिघा खेतको धान नोक्सान गर्ने डर भएको खनालले बताइन् । वर्षा हुने पूर्वानुमान जारीका कारण गाउँलेले तत्कालै धान काट्न सकेका छैनन् । 'नकाटेको धान हात्तीले खाने खतरा छ,' भन्छन् खनाल । हात्तीले तारवार पनि भत्काएको छ । खेत र बस्तीमा हात्ती नछिरोस् भनेर लगाएको विद्युतीय झड्का तारबार र पीसीसीसहितको मेस जालीको छेकबार भत्केको छ ।

हात्तीले छेकबार भत्काएका कारण धान खेतमा पस्ने खतरा झनै बढेको खनालले बताए । पाक्ने बेलाको धान हात्तीले मन पराउने भएका कारण यो बेलामा हात्तीले नोक्सान गर्ने अवस्था आएको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष तथा माडीका बासिन्दा शिवजी गायकले बताए । निकुञ्जको आडमा रहेका कारण माडीमा यो समस्या वर्षेनी दोहरिन्छ ।

‘माडीको पूर्वी उत्तर भेग अयोध्यापुरीदेखि पाँच पाण्डव क्षेत्रसम्म यो समस्या छ । अयोध्यापुरी क्षेत्रमा अलि अग्लो बाँध रहेका कारण हात्ती धेरै खेतमा पस्दैन । अन्यत्र यस्तो छैन,’ अध्यक्ष गायकले भने । क्षतिको एकिन विवरण आइ नसकेको उनले बताए । हरिनगर क्षेत्रबाहेक अन्यत्र त्यत्ति ठुलो क्षति भएको सूचना नआएको उनले जानकारी दिए । प्रशासन र सेनालाई तयारी अवस्थामा राखेको उनले बताए ।

चितवन निकुञ्जको आडमा पर्ने बस्तीहरूमा खेती जोगाउन स्थानीयलाई सधै सकस हुने गरेको छ । ‘हामीले गैंडा जेततेन रोकेका थियौं तर हात्तीलाई सकिएन,’  रेवा मध्यवर्तीका कार्यालय सचिव सूर्य खनालले भने । वन्यजन्तुले बाली नोक्सानी गरेमा एक परिवारले अधिकतम १० हजार रुपैयाँसम्म राहत पाउने मध्यवर्ती अध्यक्ष शिवजी गायकले बताए ।

रमेशकुमार पौडेल कान्तिपुरका चितवन संवाददाता हुन् । उनी दुई दशकदेखि पत्रकारिता गरिरहेका छन् ।