ऐतिहासिक निकटता र सांस्कृतिक आत्मीयतालाई दिगो बनाउन नेपाल र भारतले एकअर्काको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र जनभावनाको सम्मान गर्नु अपरिहार्य छ।
विश्वशक्ति बन्ने दिशामा अघि बढिरहेको भारतका संसारभर मित्रराष्ट्र, रणनीतिक साझेदार र सैन्य गठबन्धन छन्। तर नेपालको सम्बन्ध भारतका लागि विशिष्ट छ। यसको आधार केवल कूटनीति वा रणनीतिक स्वार्थ होइन; साझा इतिहास, संस्कृति, धर्म, भूगोल र पुस्तौँदेखि कायम जनस्तरको आत्मीयता हो।
यस सम्बन्धको गौरवपूर्ण प्रतीक भारतीय सेनामा सेवा गर्ने नेपाली गोर्खा सैनिक हुन्। उनीहरूले भारतीय दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीसँग काँधमा काँध मिलाएर भारतको रक्षामा योगदान दिएका छन्। तर इतिहासको गौरवले मात्र भविष्य सुरक्षित हुँदैन। गोर्खा सैनिकको योगदान, खुला सीमाको आत्मीयता र साझा सांस्कृतिक विरासतको वास्तविक सम्मान त्यतिबेला हुन्छ, जब नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध समानता, पारस्परिक सम्मान र साझा समृद्धिमा आधारित हुन्छ।
नेपाल भारतको मित्र हो, भारतको प्रभावक्षेत्र मात्र होइन। यो भिन्नता बुझ्नु नै हाम्रो सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने पहिलो सर्त हो।
आज भारतमा नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा भारतीय जनता पार्टीको सरकार छ भने नेपालमा वालेन्द्र शाहको नेतृत्वमा नयाँ राजनीतिक जनादेश बोकेको सरकार छ। दुवै देशका नेतृत्वसँग पुरानो सम्बन्धलाई नयाँ दिशा दिने अवसर छ। नेपालका लागि प्रश्न भारतसँग कति नजिक हुने भन्ने मात्र होइन; त्यो निकटताबाट नेपालको राष्ट्रिय हित, आर्थिक विकास र नागरिकको जीवनमा कस्तो परिणाम हासिल गर्ने भन्ने हो।
आर्थिक सम्बन्ध : व्यापार मात्र होइन, नेपालको उत्पादन र समृद्धि
भारत नेपालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण व्यापारिक साझेदार हो। नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, इन्धन आपूर्ति, औद्योगिक कच्चा पदार्थ र पारवहनमा भारतको भूमिका निर्णायक छ। भौगोलिक यथार्थले भारतसँग सहकार्यलाई नेपालको आर्थिक आवश्यकताको अभिन्न हिस्सा बनाएको छ।
तर यही सम्बन्धको अर्को पक्ष पनि छ- नेपालको ठूलो व्यापार घाटा, सीमित औद्योगिक उत्पादन र भारतीय बजारमा नेपाली वस्तुले भोग्ने पहुँचसम्बन्धी कठिनाइ। नेपालले भारतबाट सामान किन्ने बजार मात्र भएर बस्न सक्दैन। हाम्रो लक्ष्य भारतमा बेच्ने, भारतसँग मिलेर उत्पादन गर्ने र भारतको विशाल बजारलाई उपयोग गरेर नेपाली रोजगारी सिर्जना गर्ने अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु हुनुपर्छ।
यसका लागि तीन वटा परिवर्तन आवश्यक छन्। पहिलो, नेपाललाई आयातमुखी अर्थतन्त्रबाट उत्पादन र निर्यातमुखी अर्थतन्त्रतर्फ लैजानुपर्छ। जलविद्युत्, कृषि प्रशोधन, जडीबुटी, पर्यटन, सूचना प्रविधि र अन्य सेवामा भारतीय लगानी तथा बजारको उपयोग गर्नुपर्छ।
दोस्रो, भारतीय बजारमा नेपाली उत्पादनको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। गुणस्तर प्रमाणीकरण, भन्सार प्रक्रिया र गैरभन्सार अवरोधसम्बन्धी समस्या समाधान गर्न दुवै देशले स्पष्ट कार्ययोजना बनाउनुपर्छ। तेस्रो, नेपालमा आउने भारतीय लगानीलाई केवल पुँजी भित्र्याउने माध्यमका रूपमा होइन, प्रविधि हस्तान्तरण, स्थानीय रोजगारी, सीप विकास र नेपाली उद्यमको विस्तारसँग जोड्नुपर्छ।
साझा संस्कृति भन्नुको अर्थ नेपालको पहिचान भारतको ठूलो सांस्कृतिक प्रभावभित्र हराउनु होइन। नेपालका आफ्नै भाषा, साहित्य, कलात्मक परम्परा, ऐतिहासिक अनुभव र मौलिक सामाजिक विशेषता छन्। यी पहिचानको सम्मान गर्दै सांस्कृतिक आदानप्रदान अघि बढ्नुपर्छ। जलविद्युत् यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। नेपालले भारतलाई विद्युत् निर्यात गरेर आम्दानी गर्न सक्छ। तर दीर्घकालीन समृद्धिका लागि विद्युत् नेपालभित्रै खपत गर्ने उद्योग स्थापना गर्नु, विद्युतीय यातायात विस्तार गर्नु र ऊर्जा-आधारित उत्पादन बढाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
यस क्रममा नेपालले विद्युत् व्यापारका नियम पारदर्शी, स्थिर र दीर्घकालीन बनाउन भारतसँग सहकार्य गर्नुपर्छ। भारतले पनि नेपालको ऊर्जा क्षमतालाई क्षेत्रीय समृद्धिको स्रोतका रूपमा हेर्नुपर्छ।
त्यसैगरी, सडक, रेल र पारवहन पूर्वाधारमा हुने ढिलाइले नेपालको व्यापार लागत बढाउँछ। यी परियोजनालाई दुवै देशको साझा हितका आधारमा समयमै सम्पन्न गर्नुपर्छ।
नेपालको अपेक्षा स्पष्ट छ: हामीलाई सहायता मात्र होइन, अवसर चाहिन्छ; बजार मात्र होइन, बजारमा न्यायोचित पहुँच चाहिन्छ; लगानी मात्र होइन, लगानीबाट सिर्जना हुने मूल्यमा नेपालको उचित सहभागिता चाहिन्छ। समृद्ध नेपाल भारतका लागि पनि विश्वसनीय आर्थिक साझेदार हुनेछ।
सांस्कृतिक सम्बन्ध : साझा सभ्यता, नेपालको आफ्नै पहिचान
नेपाल र भारतबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध राजनीतिक सीमाभन्दा पुरानो छ। जनकपुर र अयोध्या, पशुपतिनाथ र काशी, लुम्बिनी र बोधगयाले हाम्रो साझा सभ्यताको गहिराइ देखाउँछन्। भाषा, साहित्य, संगीत, कला, परम्परा र चाडपर्वले दुवै समाजलाई जोड्छन्।
तर साझा संस्कृति भन्नुको अर्थ नेपालको पहिचान भारतको ठूलो सांस्कृतिक प्रभावभित्र हराउनु होइन। नेपालका आफ्नै भाषा, साहित्य, कलात्मक परम्परा, ऐतिहासिक अनुभव र मौलिक सामाजिक विशेषता छन्। यी पहिचानको सम्मान गर्दै सांस्कृतिक आदानप्रदान अघि बढ्नुपर्छ।
भारतीय चलचित्र, संगीत र सञ्चारमाध्यमको नेपालमा व्यापक प्रभाव छ। त्यसैगरी नेपाली कलाकार, लेखक, चलचित्रकर्मी र सिर्जनशील उद्यमीलाई भारतीय बजारमा पुग्ने अवसर विस्तार गर्न सकिन्छ।
नेपालले आफ्ना सांस्कृतिक सम्पदालाई विश्वसामु चिनाउन भारतसँग सहकार्य गर्नुपर्छ। संयुक्त सांस्कृतिक कार्यक्रम, विश्वविद्यालयबीच आदानप्रदान, नेपाली कला र साहित्यको भारतीय बजारमा प्रवर्द्धन तथा सांस्कृतिक पर्यटनका कार्यक्रम अघि बढाउन सकिन्छ।
धार्मिक सम्बन्ध : आस्थाको सम्मान, स्थानीय समृद्धिको अवसर
नेपाल र भारतका धार्मिक सम्बन्धले करोडौं मानिसलाई जोड्छन्। जनकपुर–अयोध्या, पशुपतिनाथ–काशी र लुम्बिनी–बोधगयाजस्ता गन्तव्यले धार्मिक पर्यटनका विशाल सम्भावना बोकेका छन्।
नेपालले यस सम्बन्धलाई आफ्नो अर्थतन्त्रका लागि अवसरमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। धार्मिक स्थलसम्म पुग्ने सडक, यातायात, आवास, सरसफाइ र सूचना सुविधामा सुधार गर्दै तीर्थयात्रीलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ।
तर धार्मिक पर्यटनको लाभ स्थानीय समुदायसम्म पुग्नुपर्छ। होटल, यातायात, हस्तकला, स्थानीय उत्पादन र सेवाक्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना हुने गरी पर्यटन नीति बनाउनुपर्छ।
भारतसँग सहकार्य गरेर नेपालका धार्मिक गन्तव्यको अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार गर्न सकिन्छ। विशेषतः लुम्बिनीलाई विश्व बौद्ध पर्यटनको प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकास गर्न नेपालले थप पहल गर्नुपर्छ।
यस क्रममा नेपालले आफ्नो धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र व्यवस्थापनमा नेतृत्व लिनुपर्छ। साझा आस्थालाई राजनीतिक प्रभाव विस्तारको माध्यम नभई मानवीय सम्बन्ध र आर्थिक अवसरको स्रोत बनाउनु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।
जनस्तरको सम्बन्ध : खुला सीमा हाम्रो सम्पत्ति, नागरिकको सम्मान हाम्रो दायित्व
नेपाल र भारतबीचको खुला सीमा विश्वमै विशिष्ट व्यवस्था हो। यसले व्यापार, रोजगारी, शिक्षा, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक आवागमनलाई सहज बनाएको छ। सीमावर्ती समुदायका लागि सीमा दुई देशबीचको विभाजनभन्दा बढी दैनिक जीवनको साझा क्षेत्र हो। यो सम्बन्धको ठूलो शक्ति हो। तर यसलाई व्यवस्थित र सुरक्षित राख्नु दुवै देशको दायित्व हो।
भारतमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकले सम्मान र सुरक्षा पाउनुपर्छ। नेपालमा काम गर्ने भारतीय नागरिकले पनि आफ्नो श्रमको उचित मूल्य र कानुनी संरक्षण पाउनुपर्छ। विद्यार्थी, बिरामी, साना व्यापारी र सीमावर्ती परिवारले अनावश्यक प्रशासनिक कठिनाइ भोग्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्छ।
मानव बेचबिखन, तस्करी र सीमा अपराध नियन्त्रण आवश्यक छ। तर सुरक्षा व्यवस्थापनका नाममा सामान्य नागरिकको ऐतिहासिक आवागमन र पारिवारिक सम्बन्धलाई अनावश्यक रूपमा कठिन बनाउनु हुँदैन।
नेपालले आफ्नो खुला सीमालाई केवल सुरक्षा चुनौतीका रूपमा होइन, आर्थिक र सामाजिक सम्पत्तिका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ। त्यसका लागि भारतसँग समन्वित सुरक्षा प्रणाली, डिजिटल भुक्तानी, श्रमिक संरक्षण र स्थानीय व्यापार प्रवर्द्धनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
दुवै देशका युवाबीच प्रविधि, उद्यमशीलता, शिक्षा र नवप्रवर्तनमा सहकार्य बढाउनुपर्छ। भावी पुस्ताले एकअर्कालाई केवल इतिहासका कथाबाट होइन, साझा काम र उपलब्धिबाट चिन्न पाउनुपर्छ।
दुई देशको मित्रताको वास्तविक परीक्षा सीमामा भेटिने सामान्य नागरिकले कति सम्मान, सहजता र सुरक्षा अनुभव गर्छ भन्ने कुराले हुन्छ।
राजनीतिक सम्बन्ध : नेपालको सार्वभौमिकता र भारतको रणनीतिक चासोबीच विश्वास
नेपाल–भारत सम्बन्धको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष राजनीति हो। भारत नेपालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छिमेकीमध्ये एक हो। नेपालको भौगोलिक अवस्था, व्यापार र पारवहनका कारण भारतसँगको सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। अर्कोतर्फ, भारतका लागि पनि नेपाल रणनीतिक र आर्थिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छिमेकी हो।
तर निकटता र निर्भरता एउटै कुरा होइनन्। भारतसँग सहकार्य गर्नु नेपालको राष्ट्रिय आवश्यकता हुन सक्छ, तर त्यसको अर्थ नेपालको स्वतन्त्र निर्णय क्षमता सीमित हुनु होइन।
नेपालले आफ्नो विदेश नीति राष्ट्रिय हितका आधारमा सञ्चालन गर्नुपर्छ। भारतसँग निकट सम्बन्ध राख्दै चीनलगायत अन्य राष्ट्रसँग आर्थिक, कूटनीतिक र विकास साझेदारी गर्नु नेपालको सार्वभौम अधिकार हो। नेपालका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध कुनै तेस्रो देशसँगको प्रतिस्पर्धामा सीमित हुनु हुँदैन।
नेपालको प्राथमिकता स्पष्ट हुनुपर्छ : सबैसँग मित्रता, कसैसँग अनावश्यक शत्रुता होइन; तर कुनै पनि सम्बन्धमा आफ्नो राष्ट्रिय हित र सार्वभौमिकतामा सम्झौता पनि होइन।
सन् २०१५ को आपूर्ति अवरोधको अनुभवले नेपाली समाजमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। त्यस घटनाले नेपाललाई आफ्नो अर्थतन्त्रको विविधीकरण, व्यापारिक मार्गको विस्तार र अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति व्यवस्थापन बलियो बनाउनुपर्ने पाठ सिकाएको छ। भारतसँगको सम्बन्ध सुधार गर्नु र नेपालको आर्थिक जोखिम घटाउनु परस्पर विरोधी उद्देश्य होइनन्। बरु यी दुवै काम एकअर्काका पूरक हुन्।
त्यसैगरी, कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरासम्बन्धी सीमा विवादलाई प्रमाण, ऐतिहासिक दस्तावेज र कूटनीतिक संवादका आधारमा समाधान गर्नुपर्छ। नेपालको आधिकारिक दाबीलाई गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गर्नु र वार्ताबाट समाधान खोज्नु मित्रवत् सम्बन्धकै हिस्सा हो।
सन् १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धिलगायत पुराना सम्झौताहरूलाई बदलिँदो परिस्थितिअनुसार पुनरावलोकन गर्ने विषयमा पनि दुवै देशले खुला मनले छलफल गर्नुपर्छ। यसलाई कुनै पक्षको हार वा जितका रूपमा नभई आधुनिक सम्बन्ध निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
भारतले नेपालको सार्वभौमिकता र स्वतन्त्र निर्णय क्षमतालाई सम्मान गर्नुपर्छ। नेपालले पनि भारतका जायज सुरक्षा चासोलाई बुझ्दै आफ्नो भूभाग कुनै छिमेकीविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने प्रतिबद्धता व्यवहारमा देखाउनुपर्छ।
भारतीय प्रधानमन्त्री मोदी र हाम्रा प्रधानमन्त्री शाहबीचको संवाद यस सम्बन्धलाई नयाँ दिशा दिने अवसर हो। तर उच्चस्तरीय भेटघाटको सफलता संयुक्त वक्तव्यमा होइन, त्यसपछि हुने कार्यान्वयनमा देखिनुपर्छ।
दुवै देशले सीमा, व्यापार, ऊर्जा र पारवहनसम्बन्धी सहमतिका लागि स्पष्ट समयसीमा, जिम्मेवार निकाय र नियमित प्रगति समीक्षा व्यवस्था बनाउनुपर्छ।
नेपालले भारतसँग सम्मानजनक साझेदारी खोज्नु भारतविरोधी हुनु होइन। आफ्नो राष्ट्रिय हित स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने नेपाल नै दीर्घकालीन रूपमा भारतको विश्वसनीय साझेदार बन्न सक्छ।
नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन पाँचवटा प्रतिबद्धता आवश्यक छन्।
पहिलो, आर्थिक सम्बन्धलाई सन्तुलित बनाउने। नेपाली उत्पादनको भारतीय बजारमा पहुँच बढाउने, नेपालमा उद्योग स्थापना गर्ने र रोजगारी सिर्जना गर्ने लगानीलाई प्राथमिकता दिने।
दोस्रो, ऊर्जा र पूर्वाधारमा परिणाममुखी सहकार्य गर्ने। जलविद्युत् व्यापारसँगै नेपालभित्र औद्योगिकीकरण, रेल तथा सडक सम्पर्क, पारवहन र सीमा पूर्वाधार विस्तार गर्ने।
तेस्रो, नेपालको सांस्कृतिक पहिचान र धार्मिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने। साझा विरासतलाई पर्यटन, शिक्षा र स्थानीय आर्थिक विकाससँग जोड्ने।
नेपाल र भारतले एउटा यथार्थ कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन- सबैभन्दा गहिरो प्रेम र तीव्र असन्तुष्टि अपरिचितहरूबीच होइन, बरु सबैभन्दा निकट र आत्मीय सम्बन्ध भएका पक्षहरूबीच उत्पन्न हुन्छ। त्यसैले ऐतिहासिक निकटता र सांस्कृतिक आत्मीयतालाई दिगो बनाउन एकअर्काको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र जनभावनाको सम्मान गर्नु अपरिहार्य छ। चौथो, जनस्तरको सम्बन्धलाई सुरक्षित र सहज बनाउने। खुला सीमाको महत्त्व कायम राख्दै श्रमिक, विद्यार्थी, पर्यटक र सीमावर्ती समुदायको हित संरक्षण गर्ने।
पाँचौं, राजनीतिक सम्बन्धलाई समानता र पारस्परिक सम्मानमा आधारित बनाउने। सीमा विवाद र पुराना सन्धिका विषय समाधान गर्न निरन्तर संवाद गर्ने तथा सहमतिलाई समयमै कार्यान्वयन गर्ने।
यी प्रतिबद्धता पूरा गर्न सरकार मात्र पर्याप्त हुँदैन। निजी क्षेत्र, विश्वविद्यालय, नागरिक समाज, युवा र स्थानीय समुदायको सहभागिता पनि आवश्यक छ। नेपाल–भारत सम्बन्धलाई सरकार परिवर्तनसँगै बदलिने नीतिको सट्टा दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितमा आधारित संस्थागत सम्बन्ध बनाउनुपर्छ।
निष्कर्ष : मित्रता हाम्रो चाहना हो, समानता हाम्रो अधिकार
नेपाल र भारतको सम्बन्धलाई न त भावनाले मात्र परिभाषित गर्न सक्छ, न त रणनीतिक स्वार्थले मात्र। यसको वास्तविक शक्ति इतिहास, भूगोल, संस्कृति र जनताको साझा अनुभवमा छ।
भारतको उदय नेपालका लागि ठूलो अवसर हो। भारतको बजार, प्रविधि, पूँजी र अन्तर्राष्ट्रिय पहुँचसँग सहकार्य गरेर नेपालले आफ्नो आर्थिक रूपान्तरणलाई गति दिन सक्छ। त्यसैगरी, समृद्ध र स्थिर नेपाल भारतका लागि पनि विश्वसनीय आर्थिक साझेदार र सुरक्षित छिमेकी बन्न सक्छ।
तर यसका लागि दुवै देशले एउटा आधारभूत सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ- सानो देश हुनु भनेको सानो राष्ट्रिय हित हुनु होइन। नेपालको जनसंख्या, भूगोल वा आर्थिक आकार भारतभन्दा सानो हुन सक्छ; तर नेपालको सार्वभौमिकता, आत्मसम्मान र स्वतन्त्र निर्णय गर्ने अधिकार समान रूपमा महत्त्वपूर्ण छन्।
नेपालले आफ्नो जिम्मेवारी पनि बिर्सनु हुँदैन। राष्ट्रिय हितको रक्षा केवल बाह्य सम्बन्धमा दृढता देखाएर सम्भव हुँदैन। बलियो अर्थतन्त्र, प्रभावकारी संस्था, नीतिगत स्थिरता र सक्षम कूटनीति पनि उत्तिकै आवश्यक छन्। नेपाल जति आत्मनिर्भर र संस्थागत रूपमा सक्षम हुन्छ, भारतसँगको साझेदारीमा त्यति नै प्रभावकारी रूपमा आफ्ना हित प्रस्तुत गर्न सक्छ।
नेपाल भारतसँग मित्रता चाहन्छ, तर आफ्नो आत्मसम्मान गुमाएर होइन। नेपाल भारतसँग सहकार्य चाहन्छ, तर आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई बेवास्ता गरेर होइन। नेपाल भारतसँग समृद्धि चाहन्छ, तर आफ्नो आर्थिक भविष्य अरूको निर्णयमा मात्र निर्भर राखेर होइन। त्यसैगरी, भारतले पनि नेपालसँगको सम्बन्धलाई आफ्नो सुरक्षा चासोको विस्तारका रूपमा मात्र नभई समान सम्मान र साझा समृद्धिमा आधारित साझेदारीका रूपमा हेर्नुपर्छ।
नेपाल र भारतको सम्बन्धमा मित्रता ऐतिहासिक विरासत हो; समानता नेपालको अधिकार हो; र साझा समृद्धि दुवै देशको भविष्य हो। भारतले एउटा यथार्थ बुझ्न आवश्यक छ- नाकाबन्दी र दबाबको राजनीतिबाट नेपाली जनतालाई कहिल्यै झुकाउन सकिँदैन। बरु समानता, सम्मान र पारस्परिक विश्वासमा आधारित सम्बन्धले नेपाल–भारतको ऐतिहासिक मित्रतालाई अझ सुदृढ बनाउन सक्छ।
नेपाल र भारतले एउटा यथार्थ कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन- सबैभन्दा गहिरो प्रेम र तीव्र असन्तुष्टि अपरिचितहरूबीच होइन, बरु सबैभन्दा निकट र आत्मीय सम्बन्ध भएका पक्षहरूबीच उत्पन्न हुन्छ। त्यसैले ऐतिहासिक निकटता र सांस्कृतिक आत्मीयतालाई दिगो बनाउन एकअर्काको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र जनभावनाको सम्मान गर्नु अपरिहार्य छ। असल छिमेकी सम्बन्ध केवल इतिहासको गौरवमा होइन, पारस्परिक विश्वास, समानता र जिम्मेवार कूटनीतिक व्यवहारमा टिक्छ।
अब दुवै देशले इतिहासको आत्मीयतालाई वर्तमानको विश्वासमा रूपान्तरण गर्ने समय आएको छ। भारतले नेपालको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई आफ्नो क्षेत्रीय नीतिको आधार बनाउनुपर्छ भने नेपालले पनि पारस्परिक सम्मान र राष्ट्रिय हितमा आधारित स्पष्ट कूटनीतिक अडान कायम राख्नुपर्छ।
अनिल केशरी शाह का अन्य लेखहरू पढ्न यहाँ जानुहोस् ।