राजनीतिक पुनर्जागरण र राष्ट्रिय चेतना

आजको विश्व राजनीति एउटा गम्भीर वैचारिक संक्रमणबाट गुज्रिरहेको छ। विज्ञान र प्रविधिले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व गति दिएको छ। अर्थतन्त्रले नयाँ सम्भावनाका ढोका खोलेको छ र लोकतन्त्रले नागरिकलाई आफ्नो भविष्य निर्माण गर्ने अधिकार प्रदान गरेको छ।

यति धेरै भौतिक प्रगतिकाबिच पनि संसारले नैतिक नेतृत्व, सामाजिक न्याय, मानवीय संवेदना र आत्मिक शान्तिको खोजी गरिरहेको छ। शक्ति बढेको छ तर विश्वास कमजोर हुँदै गएको छ। सूचना बढेको छ तर विवेकको अभाव देखिएको छ। राजनीतिक प्रतिस्पर्धा तीव्र भएको छ तर जनसेवाको मूल उद्देश्य कतिपय अवस्थामा ओझेलमा परेको छ।

यही विश्वव्यापी परिस्थितिमा नेपालको राजनीतिक पुनर्जागरणलाई सरकार परिवर्तन, नेतृत्व परिवर्तन वा निर्वाचनको परिणामका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। अब राजनीतिक चेतनाको पुनर्जन्म, सार्वजनिक जीवनको नैतिक शुद्धीकरण र राष्ट्र निर्माणलाई आध्यात्मिक मूल्यसँग जोड्ने नयाँ दृष्टिकोण आवश्यक छ।

राजनीति राज्यसत्ता प्राप्त गर्ने प्रतिस्पर्धा होइन बरु यो त समाजको सामूहिक विवेकलाई संस्थागत गर्ने जिम्मेवारी हो। राजनीति स्वार्थको साधन बनेपछि राज्य कमजोर हुन्छ। सेवा, सत्य र न्यायको माध्यम बन्यो भने राष्ट्र बलियो हुन्छ।

नेपाली कांग्रेसको इतिहास हेर्दा लोकतन्त्र, नागरिक स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय स्वाभिमानका लागि गरिएको संघर्ष यसको मूल पहिचानका रूपमा देखिन्छ। बिपी कोइरालाले प्रतिपादन गरेको राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादको वैचारिक आधार आज पनि नेपालको राजनीतिक भविष्यका लागि सान्दर्भिक छ। यद्यपि कुनै पनि राजनीतिक दलको ऐतिहासिक योगदान वर्तमानको सफलताको स्थायी प्रमाणपत्र हुन सक्दैन। इतिहासले गौरव दिन्छ तर वर्तमानले उत्तरदायित्व खोजी गर्छ।

विगतका संघर्षप्रति सम्मान प्रकट गर्नुको अर्थ विगतका शैली र संरचनालाई प्रश्नविहीन रूपमा निरन्तरता दिनु होइन। बरु इतिहासको मूल भावना बुझेर बदलिँदो समाजका आवश्यकता, नयाँ पुस्ताको आकांक्षा र आधुनिक राज्यका चुनौतीअनुसार पार्टीको विचार, संगठन र कार्यशैलीलाई पुनर्संरचना गर्नु हो।

नेपाली कांग्रेसको पछिल्लो महाधिवेशन र नयाँ केन्द्रीय नेतृत्वसँग जोडिएका अपेक्षाहरूलाई यही ऐतिहासिक तथा नैतिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ। नेतृत्व परिवर्तन त्यसबेला मात्र सार्थक हुन्छ जुनबेला निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता, संगठनमा आन्तरिक लोकतन्त्र, सार्वजनिक जीवनमा नैतिकता र शासनमा परिणाममुखी कार्यसंस्कृति स्थापित गर्न सक्छ।

नयाँ अनुहारले मात्र नयाँ युग निर्माण गर्दैन, नयाँ सोच, नयाँ आचरण र नयाँ उत्तरदायित्वले मात्र परिवर्तनलाई विश्वसनीय बनाउँछ। पार्टीभित्र पुस्तान्तरण हुनु आवश्यक छ तर पुस्तान्तरणसँगै विचारान्तरण, कार्यशैलीको रूपान्तरण र राजनीतिक संस्कारको परिमार्जन पनि हुनुपर्छ।

आज नेपाली समाजले राजनीतिक दलहरूसँग आश्वासन होइन प्रमाण खोजिरहेको छ। युवाहरू रोजगारी, उद्यमशीलता, गुणस्तरीय शिक्षा, वैज्ञानिक सोच र सम्मानजनक भविष्यको खोजी गरिरहेका छन्। किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य खोजिरहेका छन्। श्रमिकले सुरक्षित श्रम र न्यायोचित पारिश्रमिक खोज्छन्। महिलाले समान अवसर र सम्मानको अपेक्षा राख्छन्।

सीमान्तकृत समुदायले निर्णय प्रक्रियामा वास्तविक सहभागिता खोजिरहेका छन्। विदेशमा श्रम, सिप र समय खर्चिरहेका नेपाली नागरिकले आफ्नै देशमा सम्भावनाको वातावरण निर्माण भएको देख्न चाहन्छन्। यी अपेक्षालाई चुनावी भाषणले मात्र सम्बोधन गर्न सकिँदैन। त्यसका लागि स्पष्ट नीति, समयबद्ध कार्ययोजना, मापनयोग्य परिणाम र नागरिकप्रति जवाफदेही संस्था आवश्यक हुन्छ।

लोकतन्त्रले बहुमतको निर्णयलाई वैधानिकता दिन्छ भने नैतिक चेतनाले बहुमतलाई पनि न्याय, मानवअधिकार र अल्पमतको सम्मानप्रति उत्तरदायी बनाउँछ। लोकतन्त्रले प्रतिस्पर्धाको अवसर दिन्छ भने आध्यात्मिक दृष्टिले प्रतिस्पर्धालाई घृणा र प्रतिशोधमा परिणत हुनबाट रोक्छ। त्यसैले स्वस्थ राजनीतिक संस्कृतिमा विचारको संघर्ष हुन सक्छ तर त्यसक्रममा मानवीय सम्मानको विनाश हुनुहुँदैन। त्यहाँ नीतिमा मतभेद हुन सक्छ तर राष्ट्रप्रतिको साझा जिम्मेवारी हराउनु हुँदैन।

नेपाली कांग्रेसले आफ्नो वैचारिक पुनर्जागरणलाई व्यवहारमा उतार्न भ्रष्टाचारविरुद्ध स्पष्ट र निष्पक्ष नीति अपनाउनुपर्छ। भ्रष्टाचार आर्थिक अनियमितता मात्र नभएर नागरिकको विश्वासमाथि गरिएको प्रहार र भावी पुस्ताको अवसरमाथि गरिएको अन्याय हो।

सुशासनको प्रतिबद्धता भाषणमा सीमित रहनु हुँदैन। पार्टी र सरकारसँग सम्बन्धित निर्णय, आर्थिक कारोबार, सार्वजनिक नियुक्ति र नीतिगत प्राथमिकतामा पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। भ्रष्टाचारको आरोप लागेका व्यक्तिको विषयमा निष्पक्ष छानबिन र प्रमाणका आधारमा कानुनी प्रक्रिया अघि बढ्न दिनुपर्छ।

राजनीतिक निकटताका आधारमा कसैलाई संरक्षण गर्ने र विरोधी भएकै कारण कसैलाई दोषी ठहर गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। नैतिक नेतृत्वको पहिचान आफ्ना मानिसलाई जोगाउने क्षमतामा होइन, आफ्नै पक्षका व्यक्तिलाई समेत समान नियमको दायरामा राख्ने साहसमा हुन्छ।

राष्ट्र निर्माणको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार आर्थिक रूपान्तरण हो। राजनीतिक स्वतन्त्रता जनजीवनमा अर्थपूर्ण भएपछि मात्र नागरिकले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सुरक्षा र सम्मानजनक जीवनका अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्। नेपालले जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, सूचना प्रविधि, डिजिटल सेवा, हरित अर्थतन्त्र र उद्यमशीलतामा उपलब्ध सम्भावनालाई परिणाममा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। युवा जनशक्तिलाई विदेश जान बाध्य पार्ने परिस्थितिलाई बदल्दै देशभित्र सिप, पुँजी र नवप्रवर्तनका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

सार्वजनिक लगानीलाई उत्पादक क्षेत्रमा केन्द्रित गर्ने, निजी क्षेत्रलाई प्रतिस्पर्धी र जिम्मेवार बनाउने, सहकारी क्षेत्रलाई पारदर्शी बनाउने तथा स्थानीय उत्पादन र रोजगारीलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति आवश्यक छ। आर्थिक विकासको उद्देश्य राष्ट्रिय आय बढाउनु मात्र नभएर अवसरको न्यायोचित वितरण र नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्नु पनि हो।

यससँगै राष्ट्रिय एकता र समावेशितालाई राजनीतिक स्थिरताको आधार बनाउनुपर्छ। नेपाल भाषिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, भौगोलिक र सामाजिक विविधताले समृद्ध राष्ट्र हो। यो विविधता विभाजनको कारण होइन, साझा राष्ट्रिय पहिचानको शक्ति बन्नुपर्छ। समावेशिता प्रतिनिधित्वको संख्यामा मात्र सीमित हुनबाट जोगिनु पर्छ। निर्णय, स्रोत, अवसर र सम्मानमा न्यायोचित सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, अपांगता भएका व्यक्ति, पिछडिएका क्षेत्र र अन्य वञ्चित समुदायका आवाजलाई नीति निर्माणमा अर्थपूर्ण स्थान दिनुपर्छ। राष्ट्रिय एकता समानता थोपरेर होइन, भिन्नताको सम्मान गर्दै न्यायपूर्ण साझा भविष्य निर्माण गरेर बलियो हुन्छ।

विश्व राजनीति पनि नेपालका लागि नयाँ अवसर र चुनौती दुवै लिएर आएको छ। महाशक्ति राष्ट्रहरूबिचको प्रतिस्पर्धा, प्रविधिको तीव्र विकास, जलवायु परिवर्तन, ऊर्जा सुरक्षा र विश्वव्यापी आर्थिक अनिश्चितताले साना राष्ट्रहरूको कूटनीतिक क्षमतालाई अझ महत्त्वपूर्ण बनाएका छन्।

नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई असहजता मात्र ठान्नु हुँदैन। विवेकपूर्ण कूटनीति, आर्थिक सहकार्य र क्षेत्रीय सम्पर्क विस्तारमार्फत त्यसलाई सम्भावनामा बदल्नुपर्छ। राष्ट्रिय हितमा आधारित स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति, छिमेकी राष्ट्रहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीमा पारदर्शिता र दीर्घकालीन रणनीतिक सोच आवश्यक छन्। कुनै पनि बाह्य शक्तिसँगको सम्बन्ध आन्तरिक राजनीतिक लाभको साधन बन्नु हुँदैन। राष्ट्रको सम्मान, सार्वभौमिकता र नागरिकको हितलाई केन्द्रमा राखेर अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सञ्चालन गर्नुपर्छ।

राजनीतिक पुनर्जागरणको सफलताका लागि प्रतिपक्षको भूमिकालाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ। लोकतन्त्रमा सत्तापक्षले शासन गर्छ र प्रतिपक्षले निगरानी, प्रश्न र वैकल्पिक नीतिमार्फत शासनलाई उत्तरदायी बनाउँछ। प्रतिपक्षको उद्देश्य हरेक निर्णयको विरोध गर्नु मात्र नभएर गलत निर्णय सच्याउनु, राम्रो नीतिलाई समर्थन गर्नु र आवश्यक पर्दा व्यावहारिक विकल्प प्रस्तुत गर्नु पनि हो।

त्यस्तै सत्तापक्षले आलोचनालाई अपमान ठान्नु हुँदैन र प्रतिपक्षले राष्ट्रिय हितका विषयलाई क्षणिक राजनीतिक लाभका लागि कमजोर बनाउनु हुँदैन। लोकतन्त्रको गुणस्तर राजनीतिक दलहरू कति कठोरतापूर्वक एकअर्कासँग लड्छन् भन्ने कुराले मात्र होइन, असहमतिका बिच कति जिम्मेवार ढंगले राष्ट्रको हित सुरक्षित गर्छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।

नेपाली कांग्रेसको नयाँ नेतृत्वले संगठनलाई आधुनिक, ज्ञानमा आधारित र नागरिकसँग प्रत्यक्ष जोडिएको संस्थाका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। पार्टीका निर्णय र गतिविधिमा डिजिटल पारदर्शिता, नियमित सार्वजनिक प्रतिवेदन, नीति अनुसन्धान, स्थानीय तहसँग प्रभावकारी समन्वय र नागरिकको सुझाव समेट्ने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।

युवालाई प्रचारमा मात्र प्रयोग गर्ने होइन, नीति निर्माण, संगठन सञ्चालन र नेतृत्व विकासमा वास्तविक जिम्मेवारी दिनुपर्छ। प्रत्येक तहका संगठनलाई स्पष्ट लक्ष्य, समयसीमा र परिणामका आधारमा मूल्यांकन गर्नुपर्छ। राजनीतिक प्रशिक्षणमा इतिहास र सिद्धान्तसँगै अर्थशास्त्र, विज्ञान, प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, संविधान, सार्वजनिक प्रशासन र नैतिक नेतृत्वलाई समेट्नुपर्छ। विचारशील, सक्षम र सेवाभावी नेतृत्व निर्माण गर्ने पार्टी मात्र भविष्यको जटिल संसारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम हुन्छ।

अन्ततः राष्ट्रको रूपान्तरण कुनै एक नेता, एउटा महाधिवेशन वा एउटा राजनीतिक दलको एकल प्रयासबाट सम्भव हुँदैन। यो नागरिक, राजनीतिक दल, सार्वजनिक संस्था, निजी क्षेत्र, शैक्षिक समुदाय, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजको साझा जिम्मेवारी हो।

राजनीतिक दलहरूले जनआकांक्षालाई नीति, नीतिलाई संस्थागत निर्णय र निर्णयलाई सार्वजनिक परिणाममा रूपान्तरण गर्ने अवसर पाउँछन्। त्यसैले यिनीहरूको भूमिका विशेष हुन्छ। त्यसैले उनीहरूको नैतिक उत्तरदायित्व पनि उच्च हुन्छ। नयाँ नेतृत्वले आफूलाई अधिकार प्राप्त व्यक्तिका रूपमा मात्र होइन, इतिहास, समाज र भावी पुस्ताप्रति उत्तरदायी सेवकका रूपमासमेत बुझ्नुपर्छ ।

राष्ट्रको भविष्य संविधानका धारामा मात्र लेखिएको हुँदैन। त्यो नागरिकको चरित्र, संस्थाको विश्वसनीयता र नेतृत्वको निर्णयमा प्रतिदिन निर्माण भइरहेको हुन्छ। सत्तालाई सेवामा, विचारलाई विवेकमा, विकासलाई मानवीय गरिमामा र राष्ट्रवादलाई समावेशी राष्ट्रिय जिम्मेवारीमा रूपान्तरण गर्नु नै राजनीतिक पुनर्जागरणको वास्तविक ध्येय हो।

नेपाली कांग्रेसले यो मार्गलाई इमानदारीपूर्वक आत्मसात् गर्न सके त्यसको लाभ एउटा पार्टीको सफलतामा सीमित रहनेछैन। नेपालको लोकतन्त्र, राष्ट्रिय एकता र भावी पुस्ताको सम्भावनासमेत बलियो हुनेछ। किनभने अन्ततः इतिहासले राजनीतिक दललाई उसले कति पटक सत्ता प्राप्त गर्‍यो भनेर मात्र सम्झने छैन। बरु समाजमा न्याय स्थापित गर्न सक्यो सकेन, नागरिकमा कति आशा जगायो, संस्थालाई कति विश्वसनीय बनायो र भावी पुस्ताका लागि कस्तो राष्ट्र छाड्यो भन्ने आधारमा मूल्यांकन गर्नेछ।

राजनीति आत्मचिन्तनसँग, नेतृत्व सेवासँग र विकास मानवीय करुणासँग जोडिएपछि मात्र लोकतन्त्र शासन प्रणालीबाट जीवनपद्धतिमा रूपान्तरण हुन्छ। यही नै नेपालको राजनीतिक पुनर्जागरणको सार, आध्यात्मिक नेतृत्वको उद्देश्य र समृद्ध, न्यायपूर्ण तथा आत्मविश्वासी राष्ट्र निर्माणको मार्ग हो।

(पराजुली नेपाली कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य हुन् ।)

प्रकाशित: २७ कार्तिक २०८३ १०:३९ शुक्रबार