२० वर्षअघिसम्म घरायसी परिकार रहेको झिनियाँ रोटी अहिले पाल्पाका महिलाको नियमित आम्दानी हुने व्यवसाय बनेको छ, जसबाट वार्षिक पाँच करोड रुपैयाँभन्दा बढी कारोबार हुने अनुमान छ।
पाल्पा — २० वर्षअघिसम्म चामलबाट बनाइने झिनियाँ रोटी घरघरमा आफ्ना लागि मात्र बनाइन्थ्यो । बिस्तारै यो महिलाको आम्दानीको मुख्य स्रोत बन्दै व्यावसायिक रूप लिन थालेको छ । दसैं, तिहार मात्र नभई अन्य चाडपर्वमा समेत यसको प्रयोग हुन थालेपछि बजारमा जहिल्यै बिक्रीका लागि राखिन थालेको छ । हुन त झिनियाँ रोटी तिहारको विशेष परिकार मानिन्थ्यो । ‘पहिले बजारमा किन्न कहाँ पाइन्थ्यो र ?’ तानसेन नगरपालिका–११ की ७८ वर्षीया ज्ञानुकुमारी रानाभाटले भनिन्, ‘अहिले घरमा बनाउन अल्छी लाग्छ । यही बजारबाटै किनेर लैजाने गरेकी छु ।’
दसैं–तिहारजस्ता चाडपर्वमा मात्र बिक्री हुने यो रोटी अहिले वर्षभरि नै बजारमा पाइने भएकाले विवाह, व्रतबन्ध र अन्य चाडपर्वमा समेत प्रयोग हुन थालेको उनले बताइन् । रामपुर, तानसेन, रम्भा, माथागढी र निस्दी गाउँपालिकाका महिलाहरू अहिले झिनियाँ रोटीका व्यावसायिक उत्पादक बनेका छन् । जिल्ला विकास समितिले २० वर्षअघि सञ्चालन गरेको तालिमले महिलाहरूलाई व्यावसायिक बन्न सघाएको हो ।
दसैं–तिहारमा पाल्पाका घरघरमा झिनियाँ रोटी बनाउने चटारो हुन्छ । यति मात्र होइन, मागअनुसार जहिल्यै रोटी बनाउने गरेको तानसेन नगरपालिका–३, टक्सारकी ६५ वर्षीया नारायणीदेवी बज्राचार्यले बताइन् । उनका अनुसार रातो, पहेँलो, हरियो र सेतो गरी विभिन्न रंगका रोटी बनाउने गरिन्छ ।
‘चाडपर्वमा भने धेरै महिलाले झिनियाँ रोटी बिक्री गर्छन्,’ उनले भनिन्, ‘पहिले थोरैले मात्र बनाउने गर्थे । अहिले धेरैलाई व्यावसायिक बनाएको छ ।’ मागअनुसार उत्पादन गर्नुपर्ने भएकाले यो रोटी बनाउने महिलाको संख्या तीन सयभन्दा बढी भइसकेको छ । तर यसको यकिन तथ्यांक भने कसैसँग छैन ।
तिहारमा अन्य समयभन्दा बढी बिक्री हुने भएकाले तयार भएका रोटी बजार तथा बाहिरी जिल्लामा पठाउने हतारो हुन्छ । दिदीबहिनीले भाइटीकामा दाजुभाइलाई सगुनका रूपमा दिने झिनियाँ रोटीको माग बढेपछि व्यापार पनि राम्रो भएको बज्राचार्यले बताइन् । तिहारको समयमा अरू बेलाभन्दा बढी कमाइ हुने गर्छ । घरमा छोराछोरी र बुहारीको सहयोगमा रोटी उत्पादन तथा बिक्री गर्ने गरेको उनले बताइन् । चाडपर्वका बेला मात्रै उनको कारोबार पाँच लाख रुपैयाँभन्दा बढी पुग्ने गरेको छ ।
‘पहिले घरमा खानका लागि महिलाले मात्र रोटी बनाउँथे,’ उनले भनिन्, ‘बजारमा बिक्री गर्ने गरी व्यवसाय सुरु गर्ने म नै हुँ ।’ उनले ३० वर्षअघि १२ गोटा रोटी पाँच रुपैयाँमा बेच्थिन् । अहिले आकार, गुणस्तर र डिजाइनअनुसार १२ गोटाको ८० रुपैयाँदेखि आठ सय रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुने गरेको उनले बताइन् ।
चामलको पिठो पकाएर त्यसमा आवश्यकताअनुसार झिनियाँ रोटीमा प्रयोग हुने रंग मिसाइन्छ । त्यसपछि फलामको साँचोबाट विभिन्न आकारमा रोटी बनाउने गरिन्छ । पहिले कोरेसोबाट पनि रोटी बनाउने गरेको सम्झना छ । बनाएका रोटी घाममा सुकाएपछि बिक्रीका लागि तयार हुन्छन् । रंगीबिरंगी देखिने भएकाले तिहारमा यसको माग अझ बढी हुने रामपुर नगरपालिका–५ का व्यवसायी रुद्रप्रसाद श्रेष्ठले बताए । घरमै बसेर थोरै लगानीमा आम्दानी गर्न सकिने भएकाले यो व्यवसायमा श्रीमती र छोराछोरीको साथ रहेको उनले बताए ।
जिल्लाका रामपुर, कसेनी, पोखराथोक, गल्धा, वीरकोट, ताहुँ, हुमिनलगायत स्थानमा पनि महिलाले झिनियाँ रोटी बनाएर बिक्री गर्छन् । जिल्लाभर तीन सयभन्दा बढी महिला यस व्यवसायमा संलग्न रहेको उत्पादक बताउँछन् । कसैले घरमै रोटी बनाएर बजार पठाउँछन् भने कसैले आफैं बिक्रीको जिम्मा लिएका छन् ।
व्यवसायी श्रेष्ठका अनुसार तिहारका लागि रोटीको माग धान्न मुस्किल पर्न थालेको छ । ‘हामीले उत्पादन गरेको रोटी नै पुर्याउन सकिँदैन,’ उनले भने, ‘विभिन्न ठाउँबाट माग आउँछ । आफैंले उत्पादन गरेको नपुगेपछि अरू महिलाले बनाएको रोटीसमेत किनेर पठाउनुपर्ने बाध्यता छ ।’ बजारको समस्या नभएपछि हरेक वर्ष रोटी बनाउने महिला थपिँदै गएको उनले बताए ।
रम्भा गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष राधाकुमारी श्रेष्ठका अनुसार गाउँपालिकाले महिलालाई झिनियाँ रोटी बनाउने तालिम दिएको थियो । तालिम लिएर व्यवसाय सुरु गरेका महिलाले अहिले राम्रो आम्दानी गरिरहेका छन् । तिहारको सिजनमा मात्रै ३० हजारदेखि आठ लाख रुपैयाँसम्मको कारोबार गर्ने महिला गाउँपालिकामा रहेको उनले बताइन् ।
उत्पादन र डिजाइनअनुसार मूल्य फरक हुने भएकाले महिलाले आफ्नो क्षमता र बजारअनुसार रोटी बनाउने गरेका छन् । रोटी बिक्री हुन थालेपछि आम्दानीको राम्रो स्रोत बनेको कसेनीकी दिलीसरा थापाले बताइन् । ‘पहिले बनाएर बिक्री नहोला कि भन्ने चिन्ता हुन्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले एउटै सिजनमा पनि राम्रो कमाइ हुने गरेको छ । अन्य समयमा पनि बिक्री हुन थालेको छ ।’
पाल्पामा उत्पादित झिनियाँ रोटी नवलपुर, नवलपरासी, बुटवल, भैरहवा, गुल्मी, नेपालगन्ज, पोखरा, काठमाडौं र नारायणगढसम्म पुग्छन् । लामो समयसम्म सुरक्षित राख्न सकिने र सजिलै ओसारपसार गर्न मिल्ने भएकाले बाहिरी जिल्लाबाट समेत माग आउने गरेको उत्पादक बताउँछन् ।
मागअनुसार उत्पादन हुन नसक्दा बजारमा रोटीको अभाव हुने गरेको उपभोक्ताको गुनासो छ । मागअनुसार रोटी नपाउने समस्या पनि हुने गरेको छ । बजारमा रोटी पाउनै छाडेपछि महँगो मूल्य तिरेर किन्नुपरेको उपभोक्ताको गुनासो छ । रामपुर नगरपालिका–४ की तारा रानामगरका अनुसार माग बढेको समयमा व्यापारीले दोब्बर मूल्यसम्म लिने गरेका छन् ।
पछिल्लो समय हातैले बनाउने परम्परागत तरिकासँगै मेसिनबाट पनि झिनियाँ रोटी उत्पादन हुन थालेपछि व्यवसायीलाई सहज भएको छ । यसले उत्पादन बढाउन सहयोग गरे पनि गुणस्तर र बजार मूल्यमा एकरूपता ल्याउनुपर्ने उपभोक्ताको सुझाव छ ।
झिनियाँ रोटी पाल्पाका महिलाका लागि चाडपर्वको आम्दानी मात्र नभई नियमित व्यवसायको माध्यमसमेत बन्दै गएको छ । उत्पादकका अनुसार जिल्लाबाट वार्षिक पाँच करोड रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार हुने अनुमान छ । तर यसको उत्पादन, व्यवसायीको संख्या र कारोबारको आधिकारिक तथ्यांक भने छैन ।
तानसेनकी व्यवसायी नारायणी बज्राचार्यका अनुसार विभिन्न ठाउँबाट रोटी बाहिर पठाइने गरे पनि यसको व्यवस्थित अभिलेख राखिएको छैन । साविकको जिल्ला विकास समिति, गाउँपालिका, नगरपालिका, घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयलगायत विभिन्न गैरसरकारी संस्थाले तालिम दिएका महिलाले पनि रोटी उत्पादन गर्दै आएका छन् । तर कुनै पनि कार्यालयले यसको उत्पादन र कारोबारको छुट्टै विवरण राखेका छैनन् ।
पहिले नेवारी समुदायमा बढी प्रचलनमा रहेको झिनियाँ रोटी अहिले सबै समुदायको चाडपर्वको परिकार बनेको छ । भाइटीकामा दाजुभाइलाई सगुन दिने चलनसँगै यसको माग र बजार पनि विस्तार भएको छ ।
माधव अर्याल कान्तिपुरका पाल्पा संवाददाता हुन् ।
.jpg)
