नेपाल संवत् : तीन वर्षारम्भ र कालगणनाको रोचक इतिहास

आज कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा। नेपाल संवत् ११४७ को शुभारम्भ। काठमाडौं उपत्यकामा म्हपूजा, गोरुपूजा र गोवर्धनपूजासँगै नयाँ वर्ष मनाइँदै छ। हामी वैशाख १ गते पनि नयाँ वर्ष मनाउँछौँ। चैत्र शुक्ल प्रतिपदालाई समेत धार्मिक तथा ज्योतिषीय परम्परामा संवत्सरारम्भ मानिन्छ। एउटै देशमा तीन प्रकारका वर्षारम्भ किन? यसको उत्तर खोज्दा वैदिक साहित्य, प्राचीन नेपाली अभिलेख र विश्वका अन्य सभ्यताको इतिहाससम्म पुग्नुपर्छ।

‘संवत्’ ले कुनै निश्चित कालबिन्दुबाट लगातार गनिने वर्षसमूह जनाउन सक्छ भने ‘संवत्सर’ सामान्यतः वर्ष वा वार्षिक कालचक्र हो। पूर्वीय ज्योतिषपरम्परामा सौर, चान्द्र, चान्द्रसौर र बृहस्पत्य वर्षका अवधारणा पाइन्छन्। साठी संवत्सरको नामचक्र पनि प्रचलित छ।

नेपालमा चैत्र शुक्ल प्रतिपदालाई कतिपय धार्मिक परम्परामा संवत्सरारम्भ, वैशाख १ को मेषसङ्क्रान्तिलाई नागरिक सौर वर्षारम्भ र कार्तिक शुक्ल प्रतिपदालाई नेपाल संवत्को वर्षारम्भ मानिन्छ। विक्रम संवत्को नागरिक वर्ष वैशाख १ बाट सुरु हुन्छ; आर्थिक वर्ष भने साउन १ बाट। चाडपर्व, व्रत र अनुष्ठानमा तिथि, नक्षत्रलगायत पञ्चाङ्गीय अङ्गको महत्त्व रहन्छ। वासन्तिक नवरात्र चैत्र शुक्ल प्रतिपदाबाट सुरु हुनु यसको परिचित उदाहरण हो।

तैत्तिरीय संहिता ४।४।११ ले बाह्र मासलाई छ ऋतुसँग जोडेको छ—मधु–माधव वसन्त, शुक्र–शुचि ग्रीष्म, नभस्–नभस्य वर्षा, इष–ऊर्ज शरद्, सहस्–सहस्य हेमन्त र तपस्–तपस्य शिशिर। पछिल्लो परम्परामा मधु–माधवको सम्बन्ध चैत्र–वैशाख र इष–ऊर्जको सम्बन्ध आश्विन–कार्तिकसँग जोडिन्छ। यसबाट माससंज्ञा र ऋतुबोधबीच प्राचीन सम्बन्ध रहेको बुझिन्छ। तथापि यसलाई आजका सबै महिनाको निश्चित खगोलीय आरम्भ त्यही थियो भन्ने प्रमाण मान्न मिल्दैन।

नीलमतपुराणका श्लोक ५८३–५८९ मा चैत्र शुक्ल प्रतिपदाका दिन ब्रह्मा, काल तथा ग्रह–नक्षत्रको पूजाको विधान र ब्रह्माद्वारा सृष्ट्यारम्भको पौराणिक मान्यता पाइन्छ। त्यसलाई धार्मिक कालचिन्तनका रूपमा बुझ्नुपर्छ, आधुनिक विज्ञानले निर्धारण गरेको सृष्टिको मितिका रूपमा होइन।

प्राचीन रोमन क्यालेन्डरमा मार्चलाई वर्षको प्रारम्भिक महिना मान्ने परम्पराको छाप आज पनि देखिन्छ। ल्याटिनमा ‘सेप्टेम’ को अर्थ सात, ‘अक्टो’ को आठ, ‘नोभेम’ को नौ र ‘डेसेम’ को दस हो। तर सेप्टेम्बरदेखि डिसेम्बरसम्मका महिना अहिले क्रमशः नवौँदेखि बाह्रौँ स्थानमा छन्।

रोमन प्रशासनिक वर्ष जनवरी १ बाट सुरु गर्ने व्यवस्था ईसापूर्व १५३ देखि प्रचलित भयो। जुलियस सिजरको पछिल्लो पात्रो सुधारले वर्षगणनालाई थप व्यवस्थित बनायो। यसबाट वर्षारम्भको निर्धारणमा खगोलसँगै ऐतिहासिक तथा प्रशासनिक निर्णयको पनि प्रभाव रहने स्पष्ट हुन्छ।

इस्लामी हिजरी संवत् भने शुद्ध चान्द्रवर्षमा आधारित छ। बाह्र चान्द्रमास लगभग ३५४ दिनका हुने भएकाले यसका महिना सौरऋतुका सापेक्ष क्रमशः सर्दै जान्छन्। नेपाल संवत् चान्द्रसौर पद्धतिमा आधारित भएकाले यी दुई कालगणनाको व्यवस्था भिन्न छ।

परम्परागत नेपाल संवत्को पहिलो महिना कछला हो। अमान्त मासगणनाअनुसार यसको वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाबाट आरम्भ हुन्छ। तिथि सूर्य र चन्द्रमाको सापेक्ष भोगांशीय अन्तरमा आधारित हुन्छ। उक्त अन्तर प्रत्येक १२ अंश बढ्दा एउटा तिथि पूरा हुन्छ र ३६० अंशमा ३० तिथि बन्छन्।

तिथिको अवधि नागरिक दिनजस्तो सधैँ २४ घण्टाको हुँदैन। कुनै तिथि लगातार दुई सूर्योदयमा रहन सक्छ भने कुनै तिथि सूर्योदयमा नपर्न पनि सक्छ। यसपालि प्रतिपदा अघिल्लो दिन आरम्भ भए पनि काठमाडौंमा मंगलबार, २०८३ कार्तिक २४ गतेको सूर्योदयमा प्रतिपदा विद्यमान भएकाले नेपाल संवत् ११४७ यसै दिन सुरु हुन्छ।

बाह्र चान्द्रमासको अवधि सौरवर्षभन्दा लगभग ११ दिन कम हुन्छ। चान्द्रसौर गणनामा त्यो अन्तर मिलाउन अधिकमासको व्यवस्था छ। दुई लगातार अमावस्याबीच सूर्यको कुनै सङ्क्रान्ति नपरेमा अधिकमास हुन्छ। यसबाट चान्द्रमास र ऋतुबीचको सम्बन्ध कायम राख्न सकिन्छ।

आधुनिक प्रयोगका लागि अर्को प्रयास पनि भएको छ। सन् २०२० मा केही नेपालभाषा अभियन्ताले नेपाल संवत् ११४१ देखि दिनसङ्ख्या निश्चित हुने ‘सौर नेपाल संवत्’ को वैकल्पिक पात्रो प्रस्तुत गरे। यसमा साधारण वर्ष ३६५ र अधिवर्ष ३६६ दिनको व्यवस्था छ। यो परम्परागत तिथि र अधिकमासमा आधारित नेपाल संवत्को प्रतिस्थापन नभई दैनिक मितिलेखन सहज बनाउने प्रस्तावित वैकल्पिक पद्धति हो। दुवैको भिन्नता स्पष्ट राख्नु आवश्यक छ।

नेपालभाषामा शुक्ल पक्षलाई ‘थ्व’, कृष्ण पक्षलाई ‘गा’ र प्रतिपदालाई ‘पारु’ भनिन्छ। त्यसैले नयाँ वर्षको पहिलो दिन ‘कछलाथ्व पारु’ हो। यस दिन गरिने म्हपूजामा शरीर, जीवन र आत्मसम्मानप्रतिको सांस्कृतिक चेतना व्यक्त हुन्छ। मण्डल, दीप र सामूहिक पूजाले यसलाई पारिवारिक तथा सामाजिक उत्सवसँग जोड्छन्। यसरी नेपाल संवत् केवल पात्रोको गणनामा सीमित नभई व्यवहारमा जीवित संस्कृतिसँग पनि सम्बन्धित छ।

नेपाल संवत् आरम्भ हुनुभन्दा धेरैअघि नेपालमा व्यवस्थित मितिलेखनको परम्परा थियो। चाँगुनारायणस्थित राजा मानदेवको अभिलेखमा ‘संवत् ३८६ ज्येष्ठमासे शुक्लपक्षे प्रतिपदि’ उल्लेख छ। सामान्यतः सन् ४६४ सँग सम्बन्धित मानिने यस अभिलेखमा चन्द्रमा रोहिणी नक्षत्रमा रहेको र अभिजित् मुहूर्तको उल्लेखसमेत पाइन्छ। यसबाट तत्कालीन नेपालमा संवत्, मास, पक्ष, तिथि, नक्षत्र र मुहूर्तसम्म उल्लेख गरेर मिति लेख्ने परम्परा रहेको देखिन्छ।

लिच्छविकालीन अभिलेखमा नेपाल संवत्भन्दा अघिका वर्षगणना प्रयोग भएका थिए। नेपाल संवत्को युगारम्भ भने सन् ८७९ मानिन्छ। गोपालराजवंशावलीले त्यसलाई राजा राघवदेवको समयसँग जोड्छ। शङ्खधर साख्वाले जनतालाई ऋणमुक्त गराएको प्रसिद्ध कथालाई चाहिँ जनश्रुति र ऐतिहासिक प्रमाणका अलग स्तरमा बुझ्नुपर्छ।

राष्ट्रिय अभिलेखालयले युनेस्कोमा बुझाएको विवरणमा नेपाल संवत् २८ अर्थात् सन् ९०८ मा मिताङ्कित लङ्कावतारसूत्रको पाण्डुलिपि उल्लेख छ। यसले संवत् आरम्भ भएको केही दशकभित्रै लिखित ग्रन्थमा यसको प्रयोग भइसकेको प्रमाण दिन्छ।

नयराज पन्तलगायत इतिहास संशोधकहरूले अपनाएको मूलस्रोत र कालक्रम परीक्षणको पद्धति यस्ता विषयमा उपयोगी छ। एउटै वर्षसङ्ख्या भेटिँदैमा त्यसलाई अहिले प्रचलित संवत्सँग मिलाइहाल्न मिल्दैन। कुन संवत् प्रयोग भएको थियो भन्ने निर्धारण गर्न अभिलेखको स्थान, लिपि, शासक, मिति र अन्य समकालीन सामग्रीको तुलना आवश्यक हुन्छ। यसैले लिच्छविकालका संवत् र सन् ८७९ पछि सुरु भएको नेपाल संवत्लाई एउटै ठान्नु ऐतिहासिक त्रुटि हुनेछ।

नेपाल संवत् देशकै नामसँग जोडिएको ऐतिहासिक वर्षगणना हो। नेवार समुदायले जोगाउँदै आएको यो परम्परा समग्र नेपालको भाषिक, अभिलेखीय र सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसलाई राष्ट्रिय मान्यता दिइएको छ र सरकारी कागजातमा विक्रम संवत्सँगै उल्लेख गर्ने निर्णय पनि भएको छ। तर घोषणाभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा पुराना पाण्डुलिपि, शिलालेख, पञ्चाङ्ग र मितिहरूको प्रामाणिक अध्ययन हो।

नयाँ पुस्ताले नेपाल संवत्का मितिहरू वर्तमान पात्रोमा रूपान्तरण गर्न र पुराना दस्तावेजका मिति बुझ्न सक्ने आधार बनाउनु संरक्षणको व्यावहारिक उपाय हो। प्राचीन अभिलेखका तिथिहरूलाई आधुनिक खगोलीय गणनासँग तुलना गर्न सकिए नेपालको ऐतिहासिक कालक्रम थप स्पष्ट बनाउन सहयोग पुग्छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म यस्तो अध्ययनको पहुँच विस्तार गर्न सकिन्छ।

चैत्र शुक्ल प्रतिपदा, वैशाख १ र कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका वर्षारम्भ परस्पर विरोधी होइनन्। ती धार्मिक कालचिन्तन, सौरगणना र ऐतिहासिक चान्द्रसौर संवत्का भिन्न अभिव्यक्ति हुन्।

नेपाल संवत् ११४७ को स्वागत गर्दा उत्सवसँगै त्यसको ज्ञानपरम्परालाई पनि जोगाउनुपर्छ। संवत्को वास्तविक सम्मान समारोहमा मात्र होइन, तथ्यमा आधारित अध्ययन, अभिलेखको संरक्षण र दैनिक व्यवहारमा शुद्ध प्रयोगबाट हुन्छ।

प्रकाशित: २४ कार्तिक २०८३ ०८:२३ मंगलबार