तिहार आउँदा घरआँगनमा दीप प्रज्वलित हुन्छन्, फूलका माला सजिन्छन्, देउसीभैलोका स्वर गुञ्जिन्छन् र दाजुभाइ – दिदीबहिनीबीच आत्मीयताको उत्सव मनाइन्छ । कागदेखि कुकुर, गाईदेखि गोरुसम्मको पूजा हुन्छ । धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ । भाइटीकामा निधारमा सप्तरङ्गी टीका र गलामा मखमली माला सजिन्छन् । बाहिरबाट हेर्दा तिहार ५ दिनसम्म चल्ने उल्लासमय पर्व हो । तर, यसको वास्तविक अर्थ यतिमै सीमित छ त ?
आजको पुस्ताले तिहार मनाइरहेको छ, तर के उसले तिहारभित्र लुकेको जीवनदर्शन पनि बुझिरहेको छ ?
हामीले वर्षौंदेखि गर्दै आएका परम्पराहरूको अर्थ नखोजी तिनलाई निरन्तरता दिइरहेका त छैनौँ ? अनि आधुनिक बन्ने क्रममा कतै हामीले आफ्नै संस्कृतिको मौलिकता बिर्सिंदै त गएका छैनौँ ? यी प्रश्नहरू तिहारको सन्दर्भमा मात्र होइन, हाम्रो समग्र सांस्कृतिक चेतनासँग सम्बन्धित छन् ।
पर्व केवल उत्सव होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनबोध पनि हो । त्यसैले तिहारलाई बुझ्न यसको बाहिरी रौनकभन्दा पर पुग्न आवश्यक छ ।
यमपञ्चक : पाँच दिनको उत्सव, अनेक जीवनसन्देश
सनातन परम्परामा तिहारलाई यमपञ्चकका रूपमा मनाइन्छ । काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा, गोवर्धन पूजा तथा गोरु तिहार र भाइटीकाले यस पर्वलाई विविध धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ प्रदान गरेका छन् । स्थान, समुदाय र परम्पराअनुसार पूजाविधि तथा मनाउने शैलीमा केही भिन्नता पनि पाइन्छ ।
यी दिनहरूलाई केवल छुट्टाछुट्टै धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा हेर्ने हो भने तिहारको एउटा पक्ष मात्र देखिन्छ । तिनभित्र निहित मानवीय मूल्य र सामाजिक सन्देश बुझ्ने प्रयास गर्ने हो भने यसको अर्थ अझ व्यापक बन्छ ।
काग तिहारले प्रकृतिसँगको हाम्रो सम्बन्ध सम्झाउँछ । कुकुर तिहारले निष्ठा, विश्वास र मानवेतर प्राणीप्रतिको आत्मीयताको महत्त्व उजागर गर्छ । गाईपूजा र गोरु तिहारले कृषि संस्कृति, जीविकोपार्जन तथा पशुप्रतिको सम्मानलाई स्मरण गराउँछन् । लक्ष्मीपूजाले समृद्धिको आकाङ्क्षालाई धार्मिक आस्थासँग जोड्छ भने भाइटीकाले पारिवारिक सम्बन्ध, स्नेह र पारस्परिक जिम्मेवारीलाई उत्सवका रूपमा अभिव्यक्त गर्छ ।
यी सबै अर्थलाई एउटै सूत्रमा जोडेर हेर्दा तिहारले मानिसलाई आफू र आफ्नो परिवारमा मात्र सीमित नरही प्रकृति, जीवजन्तु, समाज र सम्बन्धप्रति पनि उत्तरदायी हुन सम्झाउँछ ।
तर, यहाँ एउटा प्रश्न उठ्छ- हामीले पूजा गर्ने दिनमा मात्र यी मूल्य सम्झने हो कि वर्षभरि नै व्यवहारमा उतार्ने हो ?
कुकुरको पूजा गर्ने दिन माला लगाइदिने तर अन्य समयमा सडकका जनावरप्रति निर्दयी हुने, प्रकृतिप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने तर दैनिक जीवनमा वातावरणीय जिम्मेवारी बिर्सिने हो भने परम्पराको बाहिरी स्वरूप बाँकी रहला, त्यसको मर्म भने कमजोर हुँदै जान सक्छ ।
लक्ष्मीपूजा र समृद्धिको बदलिँदो अर्थ
तिहारको सबैभन्दा आकर्षक पक्षमध्ये एक हो लक्ष्मीपूजा । घर सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, पूजा-आराधना गर्ने र धनधान्य तथा समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा यस दिनसँग जोडिएको छ । हिन्दू धार्मिक मान्यतामा माता लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ । तर, आधुनिक समाजमा समृद्धिलाई कसरी बुझ्ने भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
के समृद्धि भनेको धेरै धन कमाउनु मात्र हो ? महँगो सामान किन्न सक्नु, आकर्षक घर सजाउनु र सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो सम्पन्नता प्रदर्शन गर्नु नै सुखी जीवनको प्रमाण हो ? अथवा इमानदारीपूर्वक आर्जन गरिएको धन, त्यसको विवेकपूर्ण उपयोग, परिवारको सन्तुष्टि, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानसिक शान्ति पनि समृद्धिका अभिन्न पक्ष हुन् ?
धन आवश्यक छ । आर्थिक आत्मनिर्भरता र भौतिक सुविधाले जीवनलाई सहज बनाउन सक्छन् । तर, धन आर्जन गर्ने क्रममा नैतिकता गुमाइयो, सम्बन्ध बिगारियो र सामाजिक उत्तरदायित्व बिर्सिइयो भने समृद्धिको अर्थ अधुरो रहन्छ ।
लक्ष्मीपूजाको सांस्कृतिक सन्देशलाई आजको जीवनसँग जोडेर हेर्दा धनप्रतिको सम्मानसँगै धनको स्रोत, उपयोग र त्यसले समाजमा पार्ने प्रभावबारे पनि सोच्न सकिन्छ । पूजा गर्नु आस्थाको विषय हो; तर इमानदारी, श्रम, अनुशासन र सदाचारलाई जीवनमा उतार्नु समृद्धिलाई अर्थपूर्ण बनाउने व्यावहारिक पक्ष हो ।
आधुनिकता र संस्कृतिबीचको द्वन्द्व होइन, संवाद आवश्यक
आजको पुस्ता प्रविधिसँग जोडिएको छ । संसारका विभिन्न संस्कृतिबारे जानकारी लिन, नयाँ विचारसँग परिचित हुन र जीवनशैली परिवर्तन गर्न पहिलेभन्दा सहज भएको छ । यो सकारात्मक परिवर्तन हो । आधुनिक शिक्षा, वैज्ञानिक चेतना र प्रश्न गर्ने क्षमतालाई संस्कृतिको विरोधी ठान्नु उचित हुँदैन ।
बरु, कुनै परम्परा किन सुरु भयो, यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि के हो, धार्मिक मान्यता के छ र आजको समाजमा यसको सान्दर्भिकता कसरी बुझ्न सकिन्छ भन्ने प्रश्न गर्नु आवश्यक छ ।
परम्परालाई प्रश्न गर्नु भनेको परम्पराको अपमान गर्नु होइन । त्यसको अर्थ नबुझी अन्धानुकरण गर्नु र त्यसको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमि नबुझी पूर्णतः अस्वीकार गर्नु- दुवै प्रवृत्तिले गहिरो बुझाइको सम्भावना सीमित गर्न सक्छन् ।
आधुनिक पुस्तालाई तिहार मनाउन सिकाउनुभन्दा तिहारको अर्थ बुझ्ने वातावरण निर्माण गर्नु बढी महत्त्वपूर्ण छ । बालबालिकालाई पूजा गर्न लगाउँदा त्यसको कारण पनि बताउनुपर्छ । काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गरिरहँदा ती प्राणीप्रतिको हाम्रो व्यवहार कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विषयमा पनि संवाद गर्नुपर्छ ।
भाइटीकामा दिदीबहिनी र दाजुभाइलाई एकअर्काको दीर्घायुको कामना गर्न सिकाउँदा आपसी सम्मान र कठिन समयमा साथ दिने जिम्मेवारीबारे पनि सम्झाउनुपर्छ । संस्कृति पुस्तान्तरण हुने भनेको विधि र सामग्री मात्र हस्तान्तरण हुनु होइन; त्यसको अर्थ, मूल्य र संवेदना पनि पुस्तान्तरण हुनु हो ।
उत्सवको रौनक कि देखासिकीको प्रतिस्पर्धा ?
तिहारको अर्को समसामयिक पक्ष यसको बदलिँदो स्वरूप हो । विद्युतीय बत्ती, सजावट, उपहार, किनमेल र सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलनले पर्वलाई नयाँ आयाम दिएका छन् । यी परिवर्तन आफैँमा गलत होइनन् । समयसँगै पर्व मनाउने शैली बदलिनु स्वाभाविक हो ।
तर, जब उत्सवको आनन्दभन्दा खर्चको प्रतिस्पर्धा ठूलो बन्न थाल्छ, जब आत्मीयताभन्दा प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिइन्छ र जब चाडपर्व मनाउने क्रममा आर्थिक क्षमताभन्दा बाहिरको बोझ थपिन्छ, तब पर्वको मूल उद्देश्यबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ ।
तिहारको सौन्दर्य महँगो सजावटमा मात्र छैन । माटोको एउटा दियो, घरमै फुलेको सयपत्री, परिवारसँग बिताएको समय, छिमेकीसँग बाँडिएको खुसी र वर्षौंदेखि टाढिएका आफन्तसँग जोडिएको आत्मीयतामा पनि छ ।
देउसीभैलोको परम्परालाई मनोरञ्जनमा मात्र सीमित नगरी सामूहिकता, सहकार्य र सांस्कृतिक सिर्जनशीलतासँग जोड्न सकिन्छ । आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर पनि मौलिक गीत, भाका र सांस्कृतिक अभ्यासलाई नयाँ पुस्तामाझ पुर्याउन सकिन्छ ।
त्यसैले प्रश्न आधुनिक साधन प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन; तिनको प्रयोग गर्दा पर्वको मौलिकता, सामाजिक सद्भाव र मानवीय संवेदना कति जोगाउन सकिन्छ भन्ने हो ।
भाइटीका : एउटा सम्बन्धभन्दा फराकिलो सन्देश
तिहारको अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, स्नेह र दीर्घायुको कामनासँग सम्बन्धित छ । धार्मिक परम्परामा यस दिन यमराज र यमुनाको कथालाई पनि स्मरण गरिन्छ ।
आजको समाजमा भाइटीकाको अर्थलाई अझ फराकिलो रूपमा बुझ्न सकिन्छ । दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको सम्बन्ध टीका लगाउने दिनको औपचारिकतामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । एकअर्काको स्वतन्त्रताको सम्मान गर्नु, दुःखसुखमा साथ दिनु, आवश्यक पर्दा सहयोग गर्नु र पारिवारिक सम्बन्धलाई स्वार्थभन्दा माथि राख्नु यसको व्यावहारिक पक्ष हो ।
सम्बन्धको गहिराइ कुनै विशेष दिनमा लगाइने टीकाको रङले मात्र मापन गर्दैन । त्यो त वर्षभरि देखिने व्यवहार, जिम्मेवारी र आत्मीयताबाट अभिव्यक्त हुन्छ । यही सन्देशलाई आजको पुस्ताले बुझ्न सकेमा भाइटीका एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नरही पारिवारिक सम्बन्धलाई अर्थपूर्ण बनाउने अवसर बन्न सक्छ ।
संस्कृति जोगाउने जिम्मेवारी नयाँ पुस्ताको मात्र हो भन्ने सोच पनि पूर्ण छैन । परम्परा हस्तान्तरण गर्ने अग्रज पुस्ताले यसको अर्थ स्पष्ट पार्नुपर्छ भने नयाँ पुस्ताले जिज्ञासा राख्ने, अध्ययन गर्ने र समयानुकूल व्याख्या गर्ने अवसर पाउनुपर्छ ।
युवापुस्तालाई संस्कृति बिर्सिएको आरोप लगाउन सजिलो छ । तर, उनीहरूलाई आफ्नो परम्पराको इतिहास, दर्शन र सामाजिक महत्त्व बुझाउने प्रयास कति गरिएको छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
कुनै पर्वको महत्त्व केवल त्यसको प्राचीनताले निर्धारण गर्दैन । त्यसले आजको समाजलाई के दिन सक्छ, मानवीय जीवनलाई कसरी समृद्ध बनाउन सक्छ र भावी पुस्ताका लागि कस्ता मूल्य सुरक्षित राख्न सक्छ भन्ने आधारमा पनि यसको सान्दर्भिकता खोजिनुपर्छ ।
यसका लागि परिवार, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम र सांस्कृतिक संस्थाहरूबीच संवाद आवश्यक छ । धार्मिक मान्यताको सम्मान गर्दै ऐतिहासिक तथ्य र वैज्ञानिक प्रमाणलाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्ने अभ्यासले पनि संस्कृतिप्रतिको बुझाइलाई परिपक्व बनाउन सक्छ ।
तिहार हाम्रा लागि आस्था, आनन्द, आत्मीयता र सांस्कृतिक निरन्तरताको पर्व हो । यसलाई मनाउनु हाम्रो परम्परासँग जोडिने एउटा माध्यम हो भने यसको अर्थ बुझ्नु त्यस परम्परासँग गहिरो सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रक्रिया हो ।
हामीले घरमा दीप प्रज्वलन गरिरहँदा आफ्नो व्यवहारमा पनि सद्भावको उज्यालो फैलाउन सक्नुपर्छ । लक्ष्मीपूजा गरिरहँदा समृद्धिसँगै इमानदारी र विवेकको महत्त्व बुझ्नुपर्छ । पशुपक्षीको पूजा गरिरहँदा तिनको संरक्षण र सम्मानप्रति जिम्मेवार बन्नुपर्छ । भाइटीका लगाइरहँदा सम्बन्धलाई औपचारिकताभन्दा माथि उठाएर व्यवहारमा आत्मीयता कायम गर्नुपर्छ ।
संस्कृति जोगाउनु भनेको विगतलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु मात्र होइन । त्यसको मूल मर्म पहिचान गर्नु, उपयोगी जीवनमूल्यलाई निरन्तरता दिनु र समयअनुकूल ढङ्गले भावी पुस्तासम्म पुर्याउनु पनि हो ।
हामीले तिहारलाई केवल बत्ती बाल्ने, माला लगाउने, मिठाई खाने र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने पर्वका रूपमा मात्र बुझ्यौँ भने यसको एउटा बाहिरी स्वरूप जोगिएला । तर, त्यसले बोकेको जीवनदर्शन बुझ्न सक्यौँ भने तिहारको उज्यालो हाम्रो व्यवहार, सम्बन्ध र सामाजिक चेतनामा समेत फैलिन सक्छ ।
परम्परा तब जीवन्त रहन्छ, जब एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई विधि मात्र होइन, त्यसको अर्थ पनि बुझाउँछ । तिहारको वास्तविक उज्यालो यही बुझाइमा छ ।
दुलाल ज्योतिषाचार्य र वास्तुविद् हुन् ।
(182).png)