मानिससँगै लामो इतिहास बाँचेको कुकुरको स्थान घरको पहरेदार वा सिकारको साथीमा मात्र सीमित छैन । प्राचीन सभ्यताका धार्मिक ग्रन्थ, मिथक र मृत्युसंस्कारमा समेत कुकुरप्रतिको विश्वास र सम्मानका अनेक रूप भेटिन्छन् ।
काठमाडौँ — मानिसले कुकुरलाई कहिले आफ्नो साथी बनायो होला ? यसको उत्तर हजारौं वर्ष पुराना हड्डी र डीएनएमा मात्र होइन, प्राचीन सभ्यताका धार्मिक ग्रन्थ, मिथक र मृत्युसंस्कारमा पनि खोज्न सकिन्छ । तर, कुकुरसँग मानिसको सम्बन्ध धार्मिक ग्रन्थमा लेखिनुभन्दा धेरै पुरानो हो । अध्येताहरूका अनुसार हजारौं वर्षदेखि कायम रहेको यही सहयात्राले कालान्तरमा धार्मिक आस्था, पौराणिक कथा र सांस्कृतिक परम्परामा समेत स्थान पाउँदै गयो । कतै कुकुर देवताको वाहन बन्यो, कतै मृत्युपछिको यात्राको मार्गदर्शक ।
खासमा मानिसले खेती गर्न सिक्नुभन्दा, स्थायी बस्ती बसाउनुभन्दा र आधुनिक सभ्यताको विकास गर्नुभन्दा धेरै अघिदेखि कुकुरसँग सहयात्रा सुरु गरेको थियो । सन् २०२६ मार्चमा नेचर जर्नलमा प्रकाशित एक अध्ययनले घरपालुवा कुकुरको अहिलेसम्मकै पुरानो आनुवंशिक प्रमाण पहिचान गरेको छ । अनुसन्धानकर्ताहरूले टर्कीको पिनारबासीमा भेटिएको १५ हजार ८ सय वर्ष पुरानो र बेलायतको गफ्स केभमा भेटिएको १४ हजार ३ सय वर्ष पुरानो अवशेषको प्राचीन डीएनए परीक्षण गरेका थिए । त्यसपछि जर्मनी, इटाली र स्विट्जरल्यान्डका विभिन्न पुरातात्त्विक स्थलमा भेटिएका अवशेषको पनि आनुवंशिक अध्ययन गरियो । नतिजाले करिब १४ हजार ३ सय वर्षअघि नै युरोप र अनातोलिया (आजको टर्की आसपासको क्षेत्र) का विभिन्न भागमा कुकुर फैलिसकेको देखाएको छ ।
धार्मिक ग्रन्धहरूमा लेखिनुभन्दा धेरै पहिले नै कुकुरको महत्त्व स्थापित भइसकेको थियो, लगभग सबैजसो धर्ममा कुकुर–मानिस सम्बन्धका कथा छन् । कुकुरसँगको सम्बन्ध र महत्त्व हिन्दु धर्मसँग मात्रै सीमित छैन । – सुरेश ढकाल, मानवशास्त्री अझ रोचक कुरा त हजारौं किलोमिटर टाढा भेटिएका ती कुकुर आनुवंशिक रूपमा एकअर्कासँग निकै मिल्दाजुल्दा थिए । उनीहरू फरक सांस्कृतिक समूहसँग सम्बन्धित मानव समुदायसँगै रहेका थिए । यसले प्राचीन मानव समूहबीचको आवागमन र अन्तरक्रियासँगै कुकुर पनि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा फैलिएको हुन सक्ने संकेत गर्छ । वैज्ञानिकहरूका अनुसार मानिसको पहिलो संगतमा परेको जनावर थियो, कुकुर । पछिल्लो हिमयुगका क्रममा २० हजारदेखि ४० हजार वर्षअघि ब्वाँसो पुर्खाबाट छुट्टिएर कुकुरको विकास भएको मानिन्छ ।
यसरी मानिस पाषाण युगमै रहँदा कुकुरसँगको निकट सम्बन्ध सुरु भइसकेको थियो । त्यतिबेला मानिस खेतीपातीमा लागेको थिएन । ऊ सिकार गर्ने र जंगली फलफूल तथा कन्दमूल संकलन गरेर जीवन चलाउँथ्यो ।
कुकुर र ब्वाँसोका प्रारम्भिक हड्डीको बनावट लगभग उस्तै थियो । त्यसैले कुन अवशेष कुकुरको हो र कुन ब्वाँसोको हो भनेर छुट्याउन कठिन हुन्थ्यो । तर डीएनए परीक्षणले उनीहरूबीचको आनुवंशिक भिन्नता पहिचान गर्न सम्भव बनायो । करिब १५ हजार वर्षअघिका अवशेषमा यस्तो भिन्नता स्पष्ट देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् ।
ब्वाँसो कसरी मानिसको साथी बन्यो भन्नेबारे भने वैज्ञानिकहरूको एउटै निष्कर्ष छैन । एउटा सम्भावित व्याख्याअनुसार मानिसले फालेका खानेकुरा खान ब्वाँसोका केही समूह बस्तीवरिपरि आउन थाले । मानिसको उपस्थितिसँग अभ्यस्त हुँदै गएपछि उनीहरूका केही समूह मानिससँग नजिकिए । पुस्तौंसम्मको सहअस्तित्वले मानिससँग घनिष्ठ बन्दै गए ।
मानवशास्त्री सुरेश ढकालका अनुसार कुकुर मानिससँग पहिलेदेखि नै बफादार प्राणी हो । त्यही भएर पनि मानिसले सिकार खेल्नका लागि कुकुरलाई महत्त्वपूर्ण साथी बनाएको भन्छन् उनी । ‘कुकुर–मानिसबीच सम्बन्ध स्थापित हुनुपर्ने एउटा कारणचाहिँ एकअर्काप्रति खतरा भएन, स्रोतमा प्रतिस्पर्धा भएन, खानेकुरा पनि फरक खालको भयो,’ उनी भन्छन् ।
कुकुर र मानिसबीचको सम्बन्ध खानाको खोजी वा सुरक्षामा मात्र सीमित थिएन । प्राचीन मानिसले कुकुरलाई आफ्नो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाएको प्रमाण उनीहरूका अवशेषबाट पनि भेटिन्छ । पिनारबासीमा भेटिएका मानिस र कुकुरका हड्डीमा रहेका रासायनिक तत्त्वको अध्ययन गर्दा त्यहाँका मानिसले कुकुरलाई माछा खुवाउने गरेको हुन सक्ने देखिएको छ । मानिसले पनि माछा नै खाने गर्थे । यसले कुकुरले मानिससँगै एउटै खाद्य स्रोत प्रयोग गर्ने गरेको संकेत गर्छ ।
अध्ययनले हिमयुगको अन्त्यतिर युरोपका विभिन्न मानव समुदायबीच पनि सम्बन्ध रहेको संकेत गरेको छ । त्यसबेला पश्चिम युरोपमा म्याग्डालेनियन र इटालीबाट पूर्वी तथा मध्य युरोपतिर फैलिएको एपिग्राभेटियन संस्कृति अस्तित्वमा थिए । टर्कीमा भने अनातोलियन सिकारी तथा संकलक समुदाय थिए । यी समुदायसँग सम्बन्धित स्थलमा भेटिएका कुकुरको आनुवंशिक समानताले मानिस र कुकुर दुवैको आवागमन तथा आदानप्रदान भएको हुन सक्ने देखाउँछ ।
मिथकभन्दा पुरानो मानिस–कुकुर सम्बन्ध कुकुरको सम्बन्ध मानिसको जीवनसँग मात्र होइन, मृत्युपछिको यात्रासँग पनि जोडिएको छ । यसको एउटा पुरानो धार्मिक सन्दर्भ ऋग्वेदमा भेटिन्छ ।
ऋग्वेदको १० औं मण्डलको १४ औं सूक्तमा यमराजका दुई कुकुरको चर्चा छ । उनीहरूलाई सरमाका सन्तान अर्थात् ‘सारमेय’ भनिएको छ । चार आँखा भएका र शबल (छिर्केमिर्के रङका) ती कुकुरलाई मृतकले परलोकको यात्रा गर्दा बाटोका पहरेदारका रूपमा चित्रण गरिएको छ । अर्को मन्त्रमा यमले मृतकलाई तिनै कुकुरको जिम्मा लगाऊन् भन्ने प्रार्थना गरिएको छ । त्यसपछिको मन्त्रमा उनीहरूलाई यमका दूत भनिएको छ, जो मानिसहरूबीच घुमिरहन्छन् ।
नेपालमा कुकुर तिहारमा कुकुरलाई यमराजको दूतका रूपमा पूजा र सम्मान गर्ने मान्यतालाई यस वैदिक परम्परासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । यस दिन कुकुरलाई माला लगाउने, टीका लगाउने र मिठा खानेकुरा खुवाउने चलन छ ।
कुकुरको धार्मिक महत्त्व यमराजसँग मात्र सीमित छैन । हिन्दु धार्मिक परम्परामा कुकुरलाई भगवान् शिवको उग्र रूप मानिने भैरवसँग पनि जोडेर हेरिन्छ । कतिपय परम्परामा कुकुरलाई भैरवको वाहनका रूपमा पूजा गरिन्छ । यसको पुरातात्त्विक उदाहरण भारतको ओडिसास्थित कोणार्क पुरातात्त्विक संग्रहालयमा रहेको बटुक भैरवको मूर्तिमा देख्न सकिन्छ । भारत सरकारको राष्ट्रिय स्मारक तथा पुरातात्त्विक वस्तु मिसनको अभिलेखअनुसार १३ औं, १४ औं शताब्दीको उक्त मूर्तिमा बटुक भैरव कुकुरमाथि सवार रहेको देखाइएको छ ।
मानवशास्त्री सुरेश ढकाल कुकुरसँगको आफ्नो प्राचीन सम्बन्धलाई मानिसले मिथकमा उल्लेख गर्दै गएको बताउँछन् । उनका अनुसार कुकुरसँग मानिसको सम्बन्ध धेरै पुरानो हो, जसलाई धार्मिक–पौराणिक ग्रन्थहरूमा पछि कथा–प्रसंगअनुसार जोड्दै लगियो । ‘धार्मिक ग्रन्धहरूमा लेखिनुभन्दा धेरै पहिले नै कुकुरको महत्त्व स्थापित भइसकेको थियो, प्राचीन सम्बन्ध भएकाले पछि मिथकहरूमा पनि कुकुरलाई महत्त्व दिन थालियो,’ उनी भन्छन्, ‘आदिवासीहरूका मिथकमा कुकुरको प्रसंग आइरहन्छ । लगभग सबैजसो धर्ममा कुकुर–मानिस सम्बन्धका कथा छन् । तर, कुकुरसँगको सम्बन्ध र महत्त्व हिन्दु धर्मसँगको मात्रै पनि होइन ।’
ढकालले भनेजस्तै कुकुरप्रतिको प्रेम–आस्था हिन्दु परम्परामा मात्र सीमित छैन । हजारौं वर्षदेखि संसारका विभिन्न सभ्यताले कुकुरलाई आफ्ना धार्मिक विश्वास, मिथक र मृत्युसंस्कारसँग जोड्दै आएका छन् । कतै ऊ देवताको वाहन बनेको छ, कतै मृतात्मालाई परलोकको बाटो देखाउने साथी । कतै रोग निको पार्ने देवीको पवित्र जनावर त कतै मृत शरीरको शुद्धीकरणसँग जोडिएको छ ।
अहिलेको इराक आसपासको प्राचीन मेसोपोटामियामा गुला उपचारकी देवी थिइन् । कुकुरलाई उनको पवित्र जनावर मानिन्थ्यो । देवीका मन्दिरमा कुकुरका मूर्ति चढाइन्थे । इसिन (हालको इराक) स्थित गुलाको मन्दिरनजिकै ३३ वटा कुकुरका चिहान भेटिएका थिए । प्राचीन इरानी जरथुस्त्र धर्ममा कुकुरलाई पवित्र र सम्मानयोग्य जनावर मानिन्थ्यो । सग्दिद नामक मृत्युसंस्कारमा मृत शरीरलाई कुकुरले हेर्नुपर्ने परम्परा थियो । कुकुरको दृष्टिले मृत्युसँग सम्बन्धित अशुद्ध शक्ति हटाउन मद्दत गर्छ भन्ने धार्मिक विश्वास थियो ।
मृत्युपछिको यात्रामा कुकुरलाई सहयात्री मान्ने विश्वास पनि विभिन्न सभ्यतामा पाइन्छ । प्राचीन इजिप्टमा मृत्युसँग सम्बन्धित देवता अनुबिसलाई कुकुर वा स्यालजस्तो टाउको भएको स्वरूपमा चित्रण गरिन्थ्यो । राजपरिवारदेखि सामान्य परिवारसम्मले कुकुर पाल्थे । मृत्यु भएपछि परिवारले मानिसको जस्तै शोक मनाउँथे । कतिपय परिवारले मृत कुकुरको शरीरलाई ममी बनाएर पारिवारिक चिहानमा गाड्थे । एज्टेक सभ्यतामा जोलोटल नामका देवता कुकुरसँग सम्बन्धित थिए । मृतकको आत्मालाई परलोकको यात्रा पार गराउन कुकुरले साथ दिन्छ भन्ने विश्वास थियो । केही समुदायमा मृतकसँगै कुकुर गाड्ने चलन पनि थियो ।
प्राचीन ग्रीक मिथकमा सर्बेरस नामको तीनटाउके कुकुरले मृत्युलोकको पहरा दिन्थ्यो । हेकाटे नामकी देवी पनि कुकुरसँग सम्बन्धित थिइन् । उनलाई रात, जादु र मृत्युलोकसँग जोडेर हेरिन्थ्यो । प्राचीन ग्रीक समाजमा कुकुरलाई जीवित संसार र मृत्युलोकबीचको सम्बन्ध जोड्ने प्राणीका रूपमा समेत विश्वास गरिन्थ्यो ।
भिन्न भूगोल, भाषा र सभ्यतामा हुर्किएका मानिसले कुकुरलाई जीवन र मृत्युसँग जोडिएका आफ्ना विश्वासमा विशेष स्थान दिएका छन् । कतै ऊ रक्षक हो, कतै मार्गदर्शक, कतै पवित्र जनावर । कुकुरलाई सबै ठाउँमा देवताकै रूपमा पूजा गरिएको थिएन, तर मानिसको धार्मिक र सांस्कृतिक कल्पनामा उसले असाधारण स्थान पाएको थियो । अहिले पनि कुकुर मानिसको सच्चा र बफादार साथी बनेको छ ।
फणीन्द्र संगम डेढ दशकभन्दा लामाे समयदेखि पत्रकारिता, लेखन र सम्पादनमा क्रियाशील छन् । ईकान्तिपुरमा कार्यरत उनी फिचर र साहित्य लेखनमा पनि रुचि राख्छन् ।
