पछिल्लो समय बाढी पहिरोका मारमा देश छ । दशैँको मुखैमा आएको विनासकारी बाढी र पहिरोका कारण ठूलो मात्रामा जनधनको क्षति भएको छ । बाढी पहिरोको प्रभाव, सरकारको काम र व्यवसायको अवस्थाका विषयमा नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका उपाध्यक्ष नरेशलाल श्रेष्ठसँग अर्थसंसारका महेन्द्र शाहीले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :
पछिल्लो समय रसुवामा महा विपत्ति नै आयो । पछिल्ला दिनहरुमा आएको बाढीका कारण निकै अवस्था गम्भीर रहेको छ । बाढी पहिरोले गर्दा देशको अवस्था निकै जर्जरपूर्ण अवस्थामा छ । यो बेला व्यवसायी र व्यवसायको अवस्था चाहिँ कस्तो छ ?
अहिले व्यवसायको अवस्था निकै कमजोर अवस्थामा रहेको छ । अझ भनौ अहिले व्यवसाय थला परेको अवस्था छ । अहिलेको अवस्थामा हाम्रो अर्थतन्त्र पनि निकै संकुचनमा रहेको छ । अर्थतन्त्र चलायमान छैन, आर्थिक चलायमान छैन । ४०–४५ प्रतिशतमा मात्रै उद्योग कलकारखानाहरु चलिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा व्यवसायीहरुलाई बैंकको ब्याज, किस्ता बुझाउनलाई पनि गाह्रो अवस्थामा छ ।
एकातिर केही पहिले भएको जेन्जी मुभमेन्टको पनि प्रभाव पर्यो । त्यो भन्दा अगाडि कोभिडको प्रभावहरु थियो । भूकम्पको प्रभावहरु थुप्रै हामीले पार गर्दै आयौं । तर, अब यो जेन्जी आन्दोलन पछि देशमा चाहिँ अब नयाँ सरकार बन्यो । सरकार बनेपछि हामी ठुलो अपेक्षा गर्या थियौं । सरकारबाट अनि यो युवाहरुले देश चलाउन आएका पढेलेखेकोहरु हुन् । अब सबै सुशासन हुन्छ, राम्रो हुन्छ सोचेको थियौँ । निजी क्षेत्रले पनि ठूलो आश गरिएको थियो । तर, सरकार कहाँ निर चुक्यो, चुक्यो । सरकार कता कता चुकेको छ । अब सरकारले चाहिँ ठ्याक्कै डेलिभरी दिन सकेको छैन । यसको मतलब रिजल्ट आउने कामहरु चाहिँ अलि त्यति भएको छैन भन्ने हो । त्यसैले गर्दा समग्र निजी क्षेत्रहरु बारम्बार सरकारलाई घचघच्याइहेका छौँ । अब यो भन्दा पनि तल गयो भने अझै गाह्रो हुन्छ भनेर हामीहरुले भनिरहेका छौँ । अब सरकारले पनि गर्ने प्रयास गरिरहेको भनिरहेको छ । अब कहाँ निर के तालमेल मिलेको छैन, के भाछ, अर्थतन्त्र चाहिँ सुधार गर्न अलिकति माथि आउन सकेको छैन् ।
अहिले तपाईंले भने अनुसार सरकारले गरिरहेको भनेको छ । त्यसपछि निजी क्षेत्रले चाहिँ काम भएको अनुभूति गरिराखेको अवस्था छैन । बाढी पहिरोको उद्धारमा केन्द्रीत हुँदा सरकारले काम गर्न नसकेको पनि हो कि ?
यस्तो अवस्था पनि हैन । सरकार एक महिना त राहतमा केन्द्रीत भयो । तर, सरकार भनेको ६ महिना भइसक्यो । ५ महिना त हामीले अझै पनि त्यो टाइम लियौँ । किनभने सरकारले अब १०० दिनमा पनि धेरै परिवर्तन गर्न सक्ने अवस्थाहरु हुन्थ्यो । किनभने उहाँहरु अहिले दुई तिहाइको सरकारमा हुनुहुन्छ । उहाँहरुको कुनै पनि विधेयक पास गर्नको लागि कुनै पनि बिल पास गर्नको लागि उहाँहरुलाई कुनै गाह्रो छैन । त्यसकारणले गर्दाखेरि निजी क्षेत्रले मागेको कुराहरु जस्तै आर्थिक अवस्थालाई चलायमान गर्न अब अलिकति विकास बजेटहरु चाहिँ फ्लो गर्नु पर्यो । हामीले बारम्बार भन्दै आएको कुरा पनि यहि हो । त्यस्तै भ्याटको दरमा चाहिँ अलिकति हेरफेर गर्नु पर्यो । अहिले खानेकुरालाई पनि त्यही १३ प्रतिशत अनि अलि बहुमुल्यलाई पनि १३ प्रतिशत छ । त्यो भएन् । भन्सारमा पनि अलि परिवर्तन भएको छैन । जसले गर्दाखेरि उच्च दरको भन्सारले गर्दा पनि चोरी पैठारीहरु अझै बढिरहेको छन् ।
अब घरजग्गाको अवस्था त्यही छ, सबै शिथिल छ, घरजग्गा सुस्ताएको छ । सबै हदबन्दीको कारणले गर्दाखेरि ठुल्ठुला उद्योगहरुले जमिनहरु अधिग्रहण गर्न सकेको छैन । त्यस्तै अब हाइड्रोपावरको कुरा गर्ने हो भने अब नेपालले इन्डियालाई हाइड्रोपावर नबेचीकन यहाँ हाइड्रोपावर बन्नेवाला छैन । बाढी पहिरोले गर्दा अब एक हजार मेगावाट लस भयो । १ हजार मेगावाट लस नहुने हो भने हामी सरप्लसमा हुन्थ्यौं । कतिपय हाइड्रोपावर त सटडाउन पनि गर्ने अवस्था थियो । त्यसकारणले गर्दाखेरि अहिले नेपालमा चाहिँ ४ हजार मेगावाट जतिको फ्लो छ । अब त्यो भन्दा अहिले हामी १२ हजार १५ हजारको कुरा गर्छौं । त्यो ८ हजार मेगावाट त हामीले भारतमा नै बेच्नुपर्छ । नभए देखि यो हाइड्रोपावरमा लगानी गरेको पनि अलिकति अवस्था चिन्ताजनक नै होला जस्तो छ ।
कोभिड पछिको जुन अवस्था थियो हामीसँग, त्यो बेला चाहिँ बैंकको ब्याजदर एकदम माथिल्लो बिन्दुमा पुगेको थियो । त्यो कारणले व्यवसाय गर्ने वातावरण नै छैन भन्ने गरिन्थ्यो । अहिले बैंकमा तरलता पर्याप्त छ । बैंकको ब्याजदर पनि कम छ । तर, लगानी नहुनुको कारण चाहिँ केलाई मान्नुहुन्छ ?
मैले अघि नै भनेँ कि अब ४० देखि ४५ प्रतिशतको हाराहारीमा उद्योग चलिरहेको छ । पूर्ण क्षमतामा उद्योग चल्न सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा व्यवसायीले अर्को नयाँ उद्योग कसरी खोल्ने ? कसरी ऋण लिने ? एउटा उद्योग चलेपछि त्यो अर्को उद्योग खोल्ने भन्दा खेरि ऋण लिन जाने हो । अनि त्यो भन्दा ठुलो कुरा अर्को के भयो भन्दाखेरि अब जेन्जी मुभमेन्टले निजी क्षेत्रको व्यवसायमा ८ घण्टा भित्र अर्बौं खर्बौं रुपैयाँको क्षति पुग्यो । त्यस्तो अवस्थामा रिक्स लिएर फेरि लगानी कसरी हुनु सक्छ ? त्यसको जिम्मेवार कसले लिने ? सरकारले लगानीको सुरक्षित कानुन ल्याउनु पर्यो । जहिले पनि आन्दोलन हुने, खाली निजी क्षेत्रलाई प्रहार गर्ने, निजी क्षेत्रको ठुल्ठुला घरदेखि उद्याग जलाउने काम गरेको छ । त्यस्तै होटल जलाउने । देशलाई चाहिँ आर्थिक चलायमान गर्ने त निजी क्षेत्र हो नि ? आन्दोलन हुँदा निजी क्षेत्रलाई प्रहार गर्दा लगानीको वातावरण बिग्रिन्छ ।
जेन्जी मुभमेन्टले गर्दा हामीलाई एउटा खालको असर गरेको थियो । अब नेपालमा पर्यटन चाहिँ एकदम राम्रो सम्भावना भएको देश हो । होटल क्षेत्रमा पनि आक्रमण भएको थियो । अब अहिले फेरि बाढी पहिरो आयो । यसले चाहिँ पर्यटन क्षेत्रमा कत्तिको असर पुगेको छ ?
पर्यटन क्षेत्रमा एकदमै ठूलो असर परेको छ । अहिले म आफैँ पनि होटल व्यवसायी भएको हिसाबले अर्बौं रुपैयाँ लगानी भइसक्यो होटेल सेक्टर । हाम्रो होटल व्यवसाय तपाईंले भनेको जस्तो राम्रो सम्भावना भएको क्षेत्र हो । १.२ मिलियन सम्म पुगिसक्या थियो । राम्रो भइसक्या थियो । अब त्यो जेन्जी आन्दोलन पछि होटेलहरु जलाइयो । अलिकति सुरक्षित छैन भन्ने कुरा विदेशीहरु पनि परेको छ । त्यो बेला होटेलमा मान्छे पनि मरे । हायतमा त इन्डियन एउटा गेस्ट पनि हाम फालेर मरे । त्यसले नेगेटिभ न्युज विश्व बजारमा गएको छ । फेरि अहिले अब बाढी पहिरो आयो । बाढी आउँदा खेरि पनि नेपालभरि नै बाढी आएको जस्तो न्युज गयो । हाम्रोमा बाढीले रसुवा, नुवाकोट लगायत केही जिल्लामा मात्र असर गरेको थियो । तर, पुरै नेपाल भर नै समस्या भए जस्तो गरि समाचार आयो । नेपालमा बाढीको एकदमै ठूलो जोखिम छ त्यहाँ भिजिट गर्न हुँदैन भन्ने किसिमको एउटा नेगेटिभ समाचार गएको छ । त्यो कुरालाई चिर्नका लागि पर्यटन बोर्डले अब बिबिसी सिएनएन मार्फत अथवा नेपालका विदेशमा रहेको हाम्रो एम्बेसीहरु मार्फत सकारात्मक समाचार प्रवाह गर्नु पर्ने छ ।
नेपालमा भजिट गर्न सुरक्षित छ भनेर भन्नुपर्ने अवस्था छ । अर्को अवस्था भनेको हाम्रो सडकहरु जिर्ण भएकका छन् । त्यसलाई चाहिँ अलिकति फास्ट ट्रयाकमा छिटो छिटो बनाउनु पर्यो । अहिले काठमाडौँबाट मुग्लिनसम्मको बाटो एकदमै खराब छ । जसले गर्दा खेरि हामी नारायणघाटसम्म पनि मुग्लिन नारायणघाट राम्रै छ । मुग्लिन पोखरा राम्रो छ । तर, त्यो बाटोले गर्दा खेरि पनि पर्यटकहरुलाई त्यहाँ दुःख भइरहेको छ । अर्को कुरा भनेको हामीले मुस्ताङलाई हामीले डेभलप गर्यौं । त्यस्तै गरी अरु अरु पर्यटनको गन्तव्यहरु विस्तार गर्नुपर्छ । त्यसमा रारा होला, खप्तड होला । अरु धेरै एउटा हामीले क्षेत्रहरुमा हामी विकास गर्नुपर्छ । किनभने नेपालमा पर्यटकहरु आउँछन् । उनीहरु खाली पोखरा, चितवन, भक्तपुर, ललितपुर त्यति मात्र घुमेर जान्छन् । अब उनीहरु दोहोर्याएर आउनलाई ‘अब मैले यो दुइटा तीनटा सहर घुमिसकेँ अब म नेपालमा गएर अर्को नयाँ एउटा डेस्टिनेसन जान्छु’ भन्ने कुरा नै छैन । त्यो भएकाले हामीहरुले पूर्वाधार विकास गर्नुपर्छ । त्यसकारणले गर्दाखेरि हामीले होलिडे डेस्टिनेसनहरुको लागि विकास गर्नुपर्छ । यो काम सरकारले गर्ने हो । पर्यटकका लागि अर्को कुरा भनेको हाम्रो हवाई भाडा हो । किनभने नेपालमा आउने हवाई भाडा एकदम महँगो छ । नेपाल आउँदा लाग्ने हवाइ भाडा भन्दा ५० प्रतिशत कममा पर्यटकहरु बाली पुग्नुहुन्छ, थाइल्याण्ड पुग्नुहुन्छ । नेपालमा २ हजार डलरले पे गर्नुपर्छ एउटा टु वे को टिकटका लागि । तर, पर्यटकहरुले अहिले १ हजार डलरमा बाली र थाइल्याण्डमा मज्जाले यात्रा गर्न पाइरहेका छन् । त्यसकारणले गर्दाखेरि सरकारले पनि टिकटमा भ्याट लगाउने हो भने पर्यटक नेपाल आउन गाह्रै छ । सरकारले भ्याट हटाएर हुन्छ कि अथवा हामीले बढी भन्दा बढी चाहिँ एअरलाइन्सहरुलाई नेपालमा ल्याउनु पर्छ । त्यसले गर्दा हवाइ भाडा सस्तो हुन्छ । अहिले नेपालमा होटलको रेट त सस्तो छ । विदेश भन्दा नेपालमा एकदमै सस्तो छ । होटलहरु पनि राम्रा राम्रा छन् । हामीहरुकहाँ होटलको कमी छैन । मुख्य कुरा पूर्वाधार बन्नु पर्यो र हामीले फ्रेड हैन एअर फ्रेड चाहिँ हाम्रो हुनु पर्छ । एअरपोर्टमा अलि बढी भन्दा बढी अन्तराष्ट्रिय एअरलाइन्सहरु ल्याण्ड गर्न सक्ने व्यवस्था र उनीहरुलाई हामीले स्वीकृति दिन सक्ने ल्यान्डिङ पर्मिसनहरु दिनु पर्ने हुन्छ ।
हामी अहिले दशैंको मुखैमा छौं । बाढी पहिरोले छिन्नभिन्न भएको अवस्था छ । हामीहरुले पेट्रोल, डिजेल, ग्यासहरु सबै आयात गर्नुपर्ने हुन्छ । तपाईंले अघि भन्नुभएको कृष्णभिरमा पहिरो गएको छ । त्यहाँ बाटो बनिरहेको अवस्था छैन । यो अवस्थामा यो पटकको दशैंमा चाहिँ व्यवसायीहरुको अवस्था कस्तो हुने अनुमान छ ?
अहिले अलिकति निराशाजनक नै अवस्था छ । अहिले चाइनाको सबै नाका बन्द जस्तै छन् । अब हामीले कोदारी एउटा विकल्प छ । त्यसलाई अब सरकार मार्फत हामीले धेरै प्रयास गरिराछौं । कोदारीको चाहिँ यो खासाको एउटा नाका खुल्यो भने त्यहाँबाट सामान आउन सक्छ । अब रसुवामा नुवाकोटमा अहिले सम्भवै छैन । अब हाम्रो मुस्ताङको पनि अलि गाह्रो छ भन्ने सुनेको छु । टाढा पनि छ । ४०० किलोमिटर जति टाढा छ भनेपछि अलि टाढा पर्छ । त्यसकारणले गर्दा सकेसम्म चाँडै गर्नुपर्यो । अर्को कुरा अब बजारमा जुन कृत्रिम अभाव सिर्जना भएको देखिन्छ त्यसलाई चाहिँ सरकारले अनुगमन गरेर नियन्त्रण गर्नु पर्छ । हामीले पनि हाम्रो निजी क्षेत्रका मेम्बरहरुलाई पनि त्यसै अनुसारको निर्देशन दिएका छौँ । ‘अनावश्यक रुपमा मूल्यवृद्धि नगर्नु, कृत्रिम अभाव नगर्नु, सबैलाई राम्रो सेवा गर्नु, उपभोक्तालाई चाहिँ नठग्नु,’ भनेर हामीले पनि भनिरहेका छौँ । समग्रमा विपतका घटना घटेकोले यसपालिको दशैं त्यति राम्रो होला जस्तो लाग्दैन । अझैँ पनि १५–२० दिन बाँकी छ केही होला कि ।
अघिल्ला वर्षहरुमा चाहिँ के हुन्थ्यो भने दशैं तिहारमा चाहिँ व्यवसाय अरु बेला भन्दा बढी हुने गरेको थियो । विपत्त लगायतका कारणले यो वर्ष व्यापार व्यवसायमा कस्तो असर पर्ला ?
अहिले पहिलेको जस्तो व्यवसाय हुन्दैन । अहिले सबै निरुत्साहित छन् । त्यति चहलपहल छैन । बसपार्क तिर हेर्यो भने अग्रिम बुकिङको चहलपहल छैन । अब सबै जना अलि निराशमै छन् । मेरो विचारमा यसपालि अब गाउँतिर जाने बाटोहरु पनि धेरै बिग्रेकोले पोहोर परार त झण्डै १० लाख १५ लाख नै नेपालीहरु चाहिँ उपत्यका छाड्ने गरेका थिए । यसपालि त्यो आँकडा चाहिँ नहोला कि भन्ने अनुमान गरेको छौं ।
अघिल्ला वर्षहरुमा चाहिँ त्यत्रो मान्छेहरु जान्थे । अहिले बाटोको समस्याका कारणले गर्दा उनीहरु काठमाडौंमै बस्दाखेरी अथवा उपत्यकामै बस्दाखेरी खाद्यान्न, इन्धन, ग्यासको चाहिँ अभाव हुने चुनौती पनि थपिएला नि है ?
अहिले इन्धन ग्यासको अवस्था केही सहज हुँदै गइरहेको छ । अभाव भन्दा पनि अहिले अलिकति महँगो चाहिँ बढी भाछ । अलिकति त्यसलाई चाहिँ नियन्त्रण गर्न सकियो भने धेरै गाह्रो नहोला । अब काठमाडांँमा त्यति समस्या चाहिँ नहोला जस्तो लाग्छ । तपाईंले भनेको जस्तै अहिले जुन बाटोको अवस्था खराब भएकोले स्थल मार्ग भएर जानका लागि धेरै गाह्रो अवस्था छ । यो अवस्थामा हवाई भाडा पनि अलि महँगो छ । पहिला ४ हजार ४५ सयले रुपैयाँमा हामी पोखरा जान्थ्यौँ भने अहिले ६ हजार देखि ६५ सय जति छ । सबैतिर हवाई भाडा पनि बढेको छ । त्यसकारणले गर्दाखेरि अलिकति सहज स्थिति चाहिँ मैले देख्दिनँ ।
