पुरुषको प्रजनन क्षमताबारे कुरा गर्दा वीर्य र शुक्रकीटलाई प्रायः एउटै अर्थमा बुझ्ने गरिन्छ । कतिपय पुरुषलाई वीर्य कम निस्किएमा शुक्रकीटको संख्या पनि कम हुन्छ भन्ने लाग्न सक्छ ।
तर यी दुई फरक कुरा हुन् । वीर्यको मात्रा सामान्य भए पनि शुक्रकीटको संख्या कम हुन सक्छ । त्यस्तै, वीर्य कम निस्किँदैमा शुक्रकीटको संख्या पनि कम छ भन्ने हुँदैन ।
त्यसोभए, वीर्य र शुक्रकीटबीच के फरक छ ?
यी विषय बुझ्न वीर्यको मात्रा र शुक्रकीटको संख्यालाई छुट्टाछुट्टै बुझ्न आवश्यक छ ।
पुरुषमा यौन चरमसुखका बेला लिङ्गबाट निस्कने तरल पदार्थलाई वीर्य भनिन्छ । यसमा शुक्रकीटसँगै विभिन्न ग्रन्थीबाट निस्कने तरल पदार्थ पनि मिसिएको हुन्छ । शुक्रकीट भने पुरुषको प्रजनन कोष हो, जसले महिलाको डिम्बसँग निषेचन प्रक्रियामा भाग लिन्छ ।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, वीर्य भनेको शुक्रकीट बोक्ने तरल पदार्थ हो भने शुक्रकीट त्यसमा रहेका प्रजनन कोष हुन् । वीर्यको कुल मात्रा र त्यसमा रहेका शुक्रकीटको संख्या एउटै कुरा होइनन् ।
उदाहरणका लागि, कुनै पुरुषको वीर्य सामान्य मात्रामा निस्किए पनि त्यसमा शुक्रकीटको संख्या कम हुन सक्छ । त्यस्तै, वीर्यको मात्रा कम भए पनि त्यसमा शुक्रकीटको एकाग्रता सामान्य हुन सक्छ । त्यसैले यी दुवै अवस्था छुट्याउन परीक्षण आवश्यक हुन्छ ।
वीर्यको मात्रा र शुक्रकीटको संख्याबीच के फरक छ ?
वीर्यको मात्रा र शुक्रकीटको संख्या फरक कुरा हुन् । वीर्यको मात्रा भन्नाले यी दुवै अवस्थाको पहिचान गर्न वीर्य परीक्षण अर्थात् सिमेन एनालाइसिस गरिन्छ । यसमा वीर्यको मात्रा मापन गर्नुका साथै शुक्रकीटको एकाग्रता, कुल संख्या, गतिशीलता र आकारसमेत जाँच गरिन्छ ।
वीर्यको मात्रा कम हुँदैमा बाँझोपन भएको प्रमाणित हुँदैन । त्यसैगरी, शुक्रकीटको संख्या कम हुँदैमा पनि पुरुषले सन्तान जन्माउन सक्दैनन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । पुरुषको प्रजनन क्षमताको मूल्याङ्कन गर्दा शुक्रकीटको संख्या मात्र नभई तिनको गतिशीलता, आकार र अन्य प्रजननसम्बन्धी पक्षलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ।
वीर्यको मात्रा कम हुनु सधैँ कुनै रोगको संकेत हुँदैन । यसको कारण सामान्य शारीरिक परिवर्तनदेखि विभिन्न स्वास्थ्य समस्यासम्म हुन सक्छन् ।
कम समयको अन्तरालमा पटक–पटक स्खलन हुँदा अर्को पटक निस्कने वीर्यको मात्रा कम हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा केही समयको अन्तरालपछि मात्रा फेरि सामान्य हुन सक्छ ।
शरीरमा पानीको कमी हुँदा समग्र शारीरिक कार्यमा असर पर्न सक्छ । यद्यपि, वीर्यको मात्रा कम हुनुको कारण पानीको कमी मात्रै हो भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन ।
टेस्टोस्टेरोनलगायत प्रजनन प्रक्रियासँग सम्बन्धित हार्मोनमा गडबडी हुँदा वीर्य उत्पादन र शुक्रकीट उत्पादनमा असर पर्न सक्छ ।
प्रोस्टेट ग्रन्थी र वीर्य उत्पादनमा योगदान गर्ने अन्य ग्रन्थीमा समस्या हुँदा वीर्यको मात्रा घट्न सक्छ । वीर्य बाहिर निस्कने मार्गमा अवरोध भए पनि यस्तो अवस्था देखिन सक्छ ।
केही औषधिले स्खलन वा वीर्यको मात्रामा असर पार्न सक्छन् । त्यसैले, औषधि सेवन गरिरहेका बेला वीर्यको मात्रा परिवर्तन भएमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ ।
उमेर बढ्दै जाँदा पनि वीर्यको मात्रा र प्रजननसम्बन्धी विभिन्न पक्षमा परिवर्तन आउन सक्छ । तर वीर्य कम निस्किएको आधारमा मात्रै कुनै रोग लागेको निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन ।
वीर्यको मात्रा कम हुनु र शुक्रकीटको संख्या कम हुनुका कारण केही अवस्थामा एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन सक्छन् । तर शुक्रकीटको संख्या कम हुनुका आफ्नै कारण पनि हुन्छन् ।
पुरुषमा शुक्रकीटको संख्या कम हुनुका सम्भावित कारणमा अण्डकोष तथा शुक्रकीट उत्पादनसँग सम्बन्धित समस्या, संक्रमण, हार्मोनको असन्तुलन, केही औषधिको प्रभाव र आनुवंशिक अवस्था पर्छन् ।
यसका अतिरिक्त, अण्डकोष वरपरका नसाहरू असामान्य रूपमा फुल्ने अवस्थालाई भेरिकोसिल भनिन्छ । यसले केही पुरुषमा शुक्रकीट उत्पादन र गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ ।
क्यान्सरको उपचारका क्रममा दिइने केमोथेरापी तथा विकिरण उपचारले पनि शुक्रकीट उत्पादनमा असर पार्न सक्छ ।
त्यस्तै, धूम्रपान, अत्यधिक मदिरा सेवन, मोटोपना र अण्डकोषमा बारम्बार अत्यधिक ताप पर्नुले केही पुरुषमा शुक्रकीटको गुणस्तरमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ । तर यी कारण भएका सबै पुरुषमा शुक्रकीटको संख्या कम हुन्छ भन्ने होइन । कतिपय अवस्थामा परीक्षण गर्दा पनि स्पष्ट कारण पत्ता नलाग्न सक्छ । लामो समयसम्म गर्भधारण हुन नसकेमा पुरुषको प्रजनन क्षमतासमेत जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ ।
के वीर्य कम निस्किँदा शुक्रकीटको संख्या पनि कम हुन्छ ?
वीर्यको मात्रा कम हुनु र शुक्रकीटको संख्या कम हुनु फरक अवस्था भएकाले एउटा मात्रै लक्षणका आधारमा अर्को अवस्थाको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । वीर्य कम निस्किए पनि त्यसमा शुक्रकीटको एकाग्रता सामान्य हुन सक्छ । अर्कोतर्फ, वीर्य सामान्य मात्रामा निस्किए पनि त्यसमा शुक्रकीटको संख्या कम हुन सक्छ। केही अवस्थामा भने दुवै समस्या एकैपटक देखिन सक्छन् ।
त्यसैले, वीर्यको मात्रा कम भएको महसुस भएमा वा प्रजनन क्षमताबारे चिन्ता भएमा वीर्य परीक्षण गराउनु उपयोगी हुन्छ । यस परीक्षणलाई सामान्यतया सिमेन एनालाइसिस भनिन्छ ।
शुक्रकीटको संख्या कसरी जाँच गरिन्छ ?
सिमेन एनालाइसिसमा वीर्यको मात्रा मात्र नभई त्यसमा रहेका शुक्रकीटको एकाग्रता, कुल संख्या, गतिशीलता र आकारसमेत जाँच गरिन्छ । यी सूचकले पुरुषको प्रजनन स्वास्थ्यबारे जानकारी दिन्छन् ।
परीक्षणअघि प्रयोगशाला वा चिकित्सकले सामान्यतया दुईदेखि सात दिनसम्म स्खलन नगर्न निर्देशन दिन सक्छन् । सही नतिजाका लागि परीक्षण केन्द्रले दिएको निर्देशन पालना गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
पहिलो परीक्षणमा वीर्यको मात्रा वा शुक्रकीटसम्बन्धी सूचक असामान्य देखिएमा चिकित्सकले अर्को नमुना परीक्षण गर्न सुझाव दिन सक्छन् । शुक्रकीटको संख्या र गुणस्तरमा प्राकृतिक रूपमा केही उतारचढाव हुने भएकाले एउटा रिपोर्टका आधारमा मात्रै अन्तिम निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।
वीर्यको मात्रा कम हुनु र शुक्रकीटको संख्या कम हुनु दुवै अवस्थामा कारण पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले, यस्तो समस्या लगातार देखिएमा, स्खलनमा असामान्य परिवर्तन आएमा वा गर्भधारणमा कठिनाइ भएमा युरोलोजिस्ट वा प्रजनन स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ ।
