राष्ट्रसंघको महासचिव बन्न आठ जना मैदानमा, ८१ वर्षे इतिहास बदल्ने अवसर

संयुक्त राष्ट्रसंघको नयाँ महासचिव चयन गर्ने प्रक्रिया अघि बढेसँगै विभिन्न देशका आठ उम्मेदवार प्रतिस्पर्धामा छन्।

यसपटकको प्रतिस्पर्धामा पाँच महिला उम्मेदवार सहभागी छन्। उनीहरूमध्ये कुनै एक चयन भए संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१ वर्षे इतिहासमा पहिलोपटक महिला महासचिव बन्नेछिन्। सन् १९४५ मा स्थापना भएको संयुक्त राष्ट्रसंघको नेतृत्व अहिलेसम्म नौ जना पुरुषले सम्हालिसकेका छन्।

वर्तमान महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसको कार्यकाल सकिएपछि सन् २०२७ जनवरी १ देखि नयाँ महासचिवले जिम्मेवारी सम्हाल्नेछन्। नयाँ महासचिव चयनका लागि सदस्य राष्ट्रहरूले उम्मेदवार अघि सारेका छन्। टर्कीले अक्टोबर ३० मा पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री फेरेदुन सिनिर्लियोग्लुको नाम प्रस्ताव गरेपछि प्रतिस्पर्धामा रहेका उम्मेदवारको संख्या आठ पुगेको हो।

टर्कीले उम्मेदवार थप्नुअघि सात जना प्रतिस्पर्धामा थिए। तीमध्ये पाँच महिला थिए। इक्वेडरबाट इभोन आबाकी र मारिया फर्नान्डा एस्पिनोसा, कोस्टारिकाबाट रेबेका ग्रिनस्पान, गुयानाबाट क्यारोलिन रोड्रिगेज बिर्केट र संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) बाट लाना नुसेबेह उम्मेदवार छन्। पुरुष उम्मेदवारमा अर्जेन्टिनाका राफेल ग्रोसी र युगान्डाका ओलारा ओटुनु थिए। टर्कीले सिनिर्लियोग्लुको नाम प्रस्ताव गरेपछि पुरुष उम्मेदवारको संख्या तीन पुगेको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाले सन् २०२५ मा पारित गरेको प्रस्तावमा सदस्य राष्ट्रहरूलाई महासचिव पदका लागि महिला उम्मेदवारको नाम अघि सार्न विशेष ध्यान दिन आग्रह गरिएको थियो। त्यसपछि अघि बढेको यसपटकको चयन प्रक्रियामा पाँच महिला उम्मेदवार सहभागी भएका छन्। अहिलेसम्म कुनै पनि महिला संयुक्त राष्ट्रसंघको महासचिव बनेकी छैनन्।

महासचिव पदका उम्मेदवार कोस्टारिकाकी रेबेका ग्रिनस्पान पूर्वउपराष्ट्रपति हुन्। उनी अहिले संयुक्त राष्ट्रसंघको व्यापार तथा विकाससम्बन्धी निकाय ‘अंकटाड’ की महासचिवका रूपमा कार्यरत छिन्। उनले संयुक्त राष्ट्रसंघमाथि सदस्य राष्ट्रहरूको विश्वास पुनर्स्थापित गर्ने, शान्ति स्थापना र द्वन्द्व रोक्न कूटनीतिक प्रयास बढाउने तथा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षालाई बलियो बनाउने विषयलाई आफ्नो कार्ययोजनामा समेटेकी छन्।

इक्वेडरकी मारिया फर्नान्डा एस्पिनोसा संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाकी पूर्वअध्यक्ष हुन्। उनले इक्वेडरको परराष्ट्रमन्त्री र रक्षामन्त्रीका रूपमा पनि काम गरेकी छन्। उनको कार्ययोजना शान्ति तथा सुरक्षा, विकास, डिजिटल प्रविधि र ऊर्जा रूपान्तरण, संयुक्त राष्ट्रसंघका कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउने तथा संस्थाप्रतिको विश्वास बढाउने विषयमा केन्द्रित छ।

इक्वेडरकै इभोन आबाकीले विभिन्न देशमा राजदूतका रूपमा काम गरेकी छन्। उनी अमेरिकासहित फ्रान्स र कतारका लागि इक्वेडरकी राजदूत रहिसकेकी छन्। उनको कार्ययोजनामा युद्ध रोक्ने र शान्ति स्थापना गर्ने, सुरक्षा परिषद्को संरचनामा सुधार गर्ने तथा संयुक्त राष्ट्रसंघभित्र संस्थागत विश्वास पुनर्निर्माण गर्ने विषय छन्।

गुयानाकी क्यारोलिन रोड्रिगेज बिर्केट सन् २०२० देखि संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि आफ्नो देशकी स्थायी प्रतिनिधि छिन्। उनले यसअघि गुयाना सरकारमा आदिवासी मामिला, वैदेशिक व्यापार तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र परराष्ट्रमन्त्रीका रूपमा काम गरेकी थिइन्। उनको कार्ययोजना मानवअधिकार, संयुक्त राष्ट्रसंघका आधारभूत सिद्धान्तको रक्षा र विश्वव्यापी विकासमा केन्द्रित छ।

यूएईकी लाना नुसेबेह त्यहाँको परराष्ट्र मन्त्रालयकी राज्यमन्त्री हुन्। उनी यसअघि संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि यूएईकी राजदूत तथा स्थायी प्रतिनिधि थिइन्। उनले विभिन्न देशबिच सहकार्य बढाउने, कूटनीतिक संवादमार्फत विवाद समाधान गर्ने र द्वन्द्व चर्किन नदिन कूटनीतिक पहल गर्ने विषयलाई आफ्नो कार्ययोजनामा राखेकी छन्।

अर्जेन्टिनाका राफेल ग्रोसी सन् २०१९ देखि अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (आईएईए) का महानिर्देशक छन्। उनी यसअघि अर्जेन्टिनाका कूटनीतिज्ञका रूपमा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय जिम्मेवारीमा थिए। उनले संयुक्त राष्ट्रसंघलाई प्रभावकारी र नतिजामुखी बनाउने तथा संकटका बेला छिटो निर्णय गरेर काम गर्न सक्ने संस्था बनाउने विषयमा जोड दिएका छन्।

युगान्डाका ओलारा ओटुनुले संयुक्त राष्ट्रसंघको उपमहासचिव तथा बालबालिका र सशस्त्र द्वन्द्वसम्बन्धी विशेष प्रतिनिधिका रूपमा काम गरेका छन्। उनी युगान्डाका पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री र संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि पूर्वस्थायी प्रतिनिधि पनि हुन्। उनको कार्ययोजनामा संयुक्त राष्ट्रसंघको नैतिक प्रभाव बढाउने, विकासका लागि स्रोत जुटाउने र क्षेत्रीय संगठनसँग सहकार्य विस्तार गर्ने विषय छन्।

टर्कीले अक्टोबर ३० मा उम्मेदवार बनाएका फेरेदुन सिनिर्लियोग्लु अहिले युरोपमा सुरक्षा तथा सहकार्य संगठन (ओएससीई) का महासचिव छन्। उनी सन् २०१५ मा टर्कीका परराष्ट्रमन्त्री भएका थिए। त्यसपछि सन् २०१६ देखि २०२३ सम्म संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि टर्कीका स्थायी प्रतिनिधिका रूपमा काम गरेका थिए। टर्कीले उनको उम्मेदवारीसम्बन्धी पत्र संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभा र सुरक्षा परिषद्का अध्यक्षलाई पठाएको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका नौ महासचिव संयुक्त राष्ट्रसंघ सन् १९४५ मा स्थापना भएयता अहिलेसम्म नौ जनाले महासचिवको जिम्मेवारी सम्हालेका छन् र ती सबै पुरुष हुन्। महासचिव संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रमुख प्रशासनिक अधिकारी हुनुका साथै विश्व शान्ति, अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा, मानवअधिकार र सदस्य राष्ट्रबिचको सहकार्य प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने पद हो। महासचिवले विश्वका विभिन्न द्वन्द्व र संकटमा कूटनीतिक पहल गर्ने, सदस्य राष्ट्रहरूबिच संवाद र सहमति कायम गर्न सहयोग गर्ने तथा संयुक्त राष्ट्रसंघका गतिविधिलाई नेतृत्व प्रदान गर्ने जिम्मेवारी पाउँछन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघका पहिलो महासचिव नर्वेका ट्रिग्भे ली थिए। उनले सन् १९४६ देखि १९५२ सम्म पद सम्हाले। दोस्रो विश्वयुद्धपछि स्थापना भएको संयुक्त राष्ट्रसंघलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउने प्रारम्भिक जिम्मेवारी उनकै काँधमा थियो। त्यसपछि स्विडेनका डाग ह्यामरसोल्ड सन् १९५३ देखि १९६१ सम्म महासचिव बने। उनको कार्यकालमा संयुक्त राष्ट्रसंघले अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व समाधान र शान्ति स्थापनाका क्षेत्रमा आफ्नो भूमिका विस्तार गरेको थियो। सन् १९६१ मा विमान दुर्घटनामा उनको मृत्यु भएको थियो।

ह्यामरसोल्डपछि म्यानमारका यू थान्टले सन् १९६१ देखि १९७१ सम्म महासचिवको जिम्मेवारी सम्हाले। शीतयुद्धको तनाव र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक प्रतिस्पर्धाका बिच उनले संयुक्त राष्ट्रसंघको नेतृत्व गरेका थिए। त्यसपछि अस्ट्रियाका कर्ट वाल्डहाइम सन् १९७२ देखि १९८१ सम्म महासचिव भए। उनको कार्यकालमा मध्यपूर्वलगायत विभिन्न क्षेत्रमा देखिएका द्वन्द्व र अन्तर्राष्ट्रिय संकट संयुक्त राष्ट्रसंघका प्रमुख चुनौती बनेका थिए।

पेरुका जाभियर पेरेज दे कुएयार सन् १९८२ देखि १९९१ सम्म संयुक्त राष्ट्रसंघको पाँचौँ महासचिव रहे। उनी ल्याटिन अमेरिका क्षेत्रबाट महासचिव बन्ने पहिलो व्यक्ति थिए। त्यसपछि इजिप्टका बुट्रोस बुट्रोस घालीले सन् १९९२ देखि १९९६ सम्म जिम्मेवारी सम्हाले। उनको कार्यकालमा शीतयुद्धको अन्त्यपछिको बदलिँदो विश्व व्यवस्था, क्षेत्रीय द्वन्द्व र संयुक्त राष्ट्रसंघको शान्ति स्थापनासम्बन्धी भूमिकाबारे बहस भएको थियो।

घानाका कोफी अन्नान सन् १९९७ देखि २००६ सम्म महासचिव रहे। उनी संयुक्त राष्ट्रसंघभित्रैबाट महासचिव बनेका पहिलो व्यक्ति थिए। उनको नेतृत्वमा संस्थागत सुधार, मानवअधिकार र विकासका विषयले विशेष प्राथमिकता पाएका थिए। सन् २००१ मा उनलाई संयुक्त राष्ट्रसंघसँगै नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।

त्यसपछि दक्षिण कोरियाका बान की मुनले सन् २००७ देखि २०१६ सम्म महासचिवको जिम्मेवारी सम्हाले। उनको कार्यकालमा जलवायु परिवर्तन, दिगो विकास र अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति तथा सुरक्षाका विषयमा संयुक्त राष्ट्रसंघले विभिन्न पहल अघि बढाएको थियो।

हालका महासचिव पोर्चुगलका गुटेरेसले सन् २०१७ जनवरी १ देखि जिम्मेवारी सम्हालेका छन्। उनी संयुक्त राष्ट्रसंघका नवौँ महासचिव हुन्। उनको कार्यकाल सन् २०२६ डिसेम्बर ३१ मा समाप्त हुँदैछ। त्यसपछि नयाँ महासचिवले सन् २०२७ जनवरी १ देखि जिम्मेवारी सम्हाल्नेछन्।

यी नौ जनामध्ये अहिलेसम्म कुनै पनि महिला संयुक्त राष्ट्रसंघको महासचिव बनेका छैनन्। त्यसैले यसपटक पाँच महिला उम्मेदवार प्रतिस्पर्धामा रहनुलाई संयुक्त राष्ट्रसंघको नेतृत्वमा महिला प्रतिनिधित्वको दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। आठ उम्मेदवारमध्ये कुनै महिला चयन भए संयुक्त राष्ट्रसंघले पहिलो महिला महासचिव पाउनेछ र संस्थाको ८१ वर्षे इतिहासमा नयाँ अध्याय थपिनेछ।

महासचिवको भूमिका र चयन प्रक्रिया संयुक्त राष्ट्रसंघको महासचिव संस्थाको प्रमुख प्रशासनिक अधिकारी हुन्। उनले संयुक्त राष्ट्रसंघको सचिवालय र दैनिक प्रशासन सञ्चालन गर्नुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति तथा सुरक्षासम्बन्धी विषयमा सदस्य राष्ट्रसँग समन्वय गर्छन्। द्वन्द्व समाधानका लागि मध्यस्थता गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दामा सदस्य राष्ट्रहरूको ध्यानाकर्षण गराउने र संयुक्त राष्ट्रसंघका निर्णय कार्यान्वयनमा नेतृत्व गर्ने जिम्मेवारी पनि महासचिवको हुन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रको धारा ९७ अनुसार महासचिवलाई सुरक्षा परिषद्को सिफारिसमा महासभाले नियुक्त गर्छ। उम्मेदवार बन्न संयुक्त राष्ट्रसंघका कम्तीमा एक सदस्य राष्ट्रले नाम प्रस्ताव गर्नुपर्छ। उम्मेदवारले आफ्नो कार्ययोजना, व्यक्तिगत विवरण र चुनावी अभियानका लागि प्राप्त आर्थिक सहयोगको विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्ने व्यवस्था छ। उम्मेदवारहरूले सदस्य राष्ट्रका प्रतिनिधि तथा नागरिक समाजका प्रतिनिधिसमक्ष आफ्नो योजना प्रस्तुत गर्दै प्रश्नको जवाफ दिने सार्वजनिक संवादमा पनि सहभागी हुन्छन्।

त्यसपछि सुरक्षा परिषद्का १५ सदस्यले उम्मेदवारबारे गोप्य अनौपचारिक मतदान गर्छन्। यस्तो मतदानमा सदस्यहरूले कुनै उम्मेदवारलाई समर्थन गर्ने, समर्थन नगर्ने वा कुनै धारणा नराख्ने संकेत गर्छन्। यी मतदानका नतिजा सुरक्षा परिषद्ले आधिकारिक रूपमा सार्वजनिक गर्दैन। अन्तिम चरणमा सुरक्षा परिषद्ले औपचारिक निर्णय गरेर एक उम्मेदवारको नाम महासभामा सिफारिस गर्छ।

सिफारिसका लागि उम्मेदवारले सुरक्षा परिषद्का कम्तीमा नौ सदस्यको समर्थन पाउनुपर्छ। साथै, परिषद्का पाँच स्थायी सदस्य अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, रुस र चीनमध्ये कुनैले पनि भिटो लगाउनु हुँदैन। सुरक्षा परिषद्को सिफारिस प्राप्त भएपछि महासभाले महासचिव नियुक्त गर्छ।

महासचिव चयनमा क्षेत्रीय सन्तुलनको अनौपचारिक अभ्यास पनि चर्चामा रहने गरेको छ। यसपटक ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियन क्षेत्रबाट उम्मेदवार चयन हुनुपर्ने धारणा केही सदस्य राष्ट्रले अघि सारेका छन्। अहिलेसम्म उक्त क्षेत्रबाट पेरुका जाभियर पेरेज दे कुएयार मात्र महासचिव बनेका छन्। उनले सन् १९८२ देखि १९९१ सम्म जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। तर संयुक्त राष्ट्रसंघमा क्षेत्रीय पालोअनुसार महासचिव चयन गर्नुपर्ने बाध्यकारी नियम छैन।

नयाँ महासचिवका जिम्मेवारी र चुनौती नयाँ महासचिवले सन् २०२७ जनवरी १ देखि जिम्मेवारी सम्हाल्नेछन्। उनको नेतृत्वमा संयुक्त राष्ट्रसंघले ‘यूएन८०’ नामक संस्थागत सुधार पहल अघि बढाइरहेको हुनेछ। संयुक्त राष्ट्रसंघको कामलाई प्रभावकारी बनाउने, प्रशासनिक संरचनामा सुधार गर्ने र उपलब्ध स्रोतको उचित प्रयोग गर्ने यस पहलका मुख्य उद्देश्य हुन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघले पछिल्लो समय आर्थिक स्रोतको अभाव पनि सामना गरिरहेको छ। सदस्य राष्ट्रबाट प्राप्त हुनुपर्ने योगदान समयमै नआउँदा संस्थाको नगद प्रवाह र कार्यक्रम सञ्चालनमा समस्या देखिएको छ। अमेरिकाले पनि संयुक्त राष्ट्रसंघलाई दिँदै आएको आर्थिक सहयोगमा कटौती गरेको छ। यसले संस्थाको बजेट व्यवस्थापनमा थप दबाब सिर्जना गरेको छ।

सुरक्षा परिषद्का स्थायी सदस्यबिचको मतभेद पनि संयुक्त राष्ट्रसंघको काममा देखिएको प्रमुख समस्या हो। अमेरिका, रुस र चीनजस्ता शक्तिशाली राष्ट्रबिचको प्रतिस्पर्धा तथा विभिन्न क्षेत्रमा जारी युद्धले परिषद्का निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित गरेको छ। स्थायी सदस्यले भिटो प्रयोग गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय संकट समाधानका प्रस्ताव रोकिएका छन्।

जलवायु परिवर्तन, विश्वव्यापी स्वास्थ्य संकट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र नयाँ डिजिटल प्रविधिको विकास पनि संयुक्त राष्ट्रसंघका प्रमुख कार्यक्षेत्र हुन्। जलवायु परिवर्तनका असर कम गर्ने, स्वास्थ्य संकटको सामना गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य बढाउने तथा एआई र डिजिटल प्रविधिको सुरक्षित प्रयोगका लागि साझा नियम र समझदारी विकास गर्ने विषयमा सदस्य राष्ट्रबिच समन्वय आवश्यक छ।

वर्तमान महासचिवको कार्यकाल सन् २०२६ डिसेम्बर ३१ मा सकिँदैछ। संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रअनुसार नयाँ महासचिवलाई सुरक्षा परिषद्को सिफारिसमा महासभाले नियुक्त गर्नेछ। नियुक्तिपछि नयाँ महासचिवले सन् २०२७ जनवरी १ देखि संयुक्त राष्ट्रसंघको नेतृत्व सम्हाल्नेछन्।

प्रकाशित: १५ कार्तिक २०८३ १५:५१ आइतबार