बाढीपहिरो र प्राकृतिक विपत्तिले अर्थतन्त्रमा सुस्तता ल्याएका बेला दशैंलगायत चाडपर्व सुरु भएसँगै बजारमा आर्थिक गतिविधि बढ्न थालेको छ। किनमेलका लागि बजारमा बढेको चहलपहल, दशैं मनाउन शहरबाट गाउँ फर्किनेको लर्को, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीले घर पठाउने रकम र कर्मचारीको हातमा पुग्ने अतिरिक्त चाडपर्व खर्चले अर्थतन्त्रमा पैसाको प्रवाह बढाएको छ।
वर्षभरि तुलनात्मक रूपमा सुस्त रहने कतिपय व्यवसायमा समेत चाडपर्वसँगै कारोबार बढेको छ। खाद्यान्न, लत्ताकपडा, फलफूल, मिठाई, खसीबोका, विद्युतीय सामग्रीदेखि यातायात, होटल तथा पर्यटन सेवासम्म माग बढ्दा उत्पादकदेखि व्यापारी र सेवा प्रदायकसम्म यसको प्रभाव देखिन थालेको छ। दशैंपछि तिहार र छठजस्ता पर्वले पनि बजारमा आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
प्राकृतिक विपत्तिका कारण प्रभावित भएको आर्थिक गतिविधिलाई चाडपर्वले केही हदसम्म गति दिने देखिएको छ। चाडपर्वमा हुने खर्चले बजारमा माग सिर्जना गर्ने, वस्तु तथा सेवाको बिक्री बढाउने र त्यसबाट व्यवसायीको आम्दानी तथा रोजगारीका अवसर विस्तार गर्ने भएकाले यसको प्रभाव एउटा क्षेत्र वा शहरमा मात्र सीमित रहँदैन। गाउँदेखि शहरसम्म फैलिने आर्थिक चक्रले समग्र अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन मद्दत गर्छ।
राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्वउपाध्यक्ष डा. प्रकाशकुमार श्रेष्ठ चाडपर्वले शहर र ग्रामीण क्षेत्र दुवैको अर्थतन्त्रमा गतिविधि बढाउने बताउँछन्। उनका अनुसार चाडपर्वमा किनमेल बढ्दा बजारमा पैसा परिचालित हुन्छ भने शहरमा काम गर्ने मानिस गाउँ फर्किंदा ग्रामीण क्षेत्रमा पनि आर्थिक कारोबार विस्तार हुन्छ।
‘चाडपर्वमा किनमेल बढ्दा बजारमा पैसा आउने र शहरमा काम गर्ने मानिस गाउँ फर्कंदा ग्रामीण अर्थतन्त्रसमेत फस्टाउँछ,’ श्रेष्ठले भने।
चाडपर्वमा उपभोग बढ्नुका पछाडि कर्मचारीको अतिरिक्त आम्दानी, वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्स, व्यवसायीको कारोबार र परिवारबीच हुने नगद तथा उपहारको आदानप्रदान प्रमुख कारण हुन्। दशैंमा सरकारी तथा निजी क्षेत्रका कर्मचारीले नियमित तलबसँगै चाडपर्व खर्च पाउने भएकाले बजारमा एकैपटक ठूलो रकम परिचालित हुन्छ।
नेपालमा निजामती कर्मचारी, शिक्षक, सुरक्षाकर्मी, स्वास्थ्यकर्मीलगायत करिब पाँच लाख सरकारी कर्मचारी रहेको अनुमान छ। उनीहरूले औसत ४५ हजार रुपैयाँका दरले दशैंभत्ता पाउँदा करिब २२ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ खर्च हुने देखिन्छ। यो रकम दशैंको किनमेल, खाद्यान्न, लत्ताकपडा, घरायसी सामग्री र यात्रामा खर्च हुने गर्छ।
त्यस्तै, करिब नौ लाख २५ हजार उद्योग, प्रतिष्ठान, कलकारखाना तथा साना–मझौला व्यवसायमा कार्यरत ३२ लाख कर्मचारीले औसत मासिक २० हजार रुपैयाँका दरले तलबबराबरको रकम प्राप्त गर्ने हिसाब गर्दा ६४ अर्ब रुपैयाँ हुन्छ। यसमा सरकारी तथा निजी क्षेत्रका कर्मचारीको अतिरिक्त चाडपर्व खर्चबाहेक अन्य नियमित आम्दानी, व्यापार–व्यवसायबाट हुने खर्च तथा वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीले घर पठाउने रकमसमेत जोडिन्छ।
यी अनुमानका आधारमा दशैंको समयमा मात्रै करिब एक खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी रकम बजारमा परिचालित हुने आकलन गरिएको छ। यद्यपि, यो कुल खर्चको अनुमान हो, औपचारिक रूपमा मापन गरिएको कुल कारोबार भने होइन।
नेपाल चेम्बर अफ कमर्सका अध्यक्ष राजेन्द्र मल्लका अनुसार दशैंमा मिठो खाने र राम्रो लगाउने परम्पराले दैनिक उपभोग्य वस्तुदेखि लत्ताकपडा तथा अन्य सामग्रीको माग बढाउँछ।
‘आम्दानी र खर्च दुवै बढ्ने भएकाले चाडपर्वले शिथिल अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन सहयोग पुग्छ,’ मल्लले भने।
किनमेलको चहलपहलले जोड्छ उत्पादनदेखि उपभोगसम्म
दशैंमा हुने आर्थिक गतिविधि उपभोक्ताले सामान किन्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। उपभोक्ताले खर्च गरेको रकम पसलेको आम्दानी बन्छ, पसलेले थोक व्यापारीबाट सामान खरिद गर्छ, थोक व्यापारीले उत्पादक वा आयातकर्ताबाट सामान ल्याउँछ। त्यसपछि ढुवानी, भण्डारण, प्याकेजिङ र वितरणमा संलग्न व्यवसायी तथा श्रमिकले समेत आम्दानी गर्छन्। यसरी एउटै वस्तुको खरिदबिक्रीले अर्थतन्त्रका विभिन्न तहमा कारोबारको शृङ्खला सिर्जना गर्छ।
दशैंमा खाद्यान्न, तेल, घिउ, चिनी, दाल, फलफूल, तरकारी, मिठाई र मासुजन्य वस्तुको माग बढ्छ। नयाँ लत्ताकपडा, जुत्ता, घरायसी विद्युतीय उपकरण, फर्निचर तथा सवारीसाधनको खरिदसमेत बढ्ने गर्छ। घर निर्माण तथा मर्मतसम्भार, रङरोगन र सरसफाइका कामले निर्माण सामग्री, रंगरोगन तथा मर्मतसम्बन्धी व्यवसायलाई पनि चलायमान बनाउँछन्।
चाडपर्वको समयमा कारोबार बढ्दा साना पसलेदेखि ठूला व्यापारीसम्मको नगद प्रवाहमा सुधार आउँछ। बजारमा माग बढेपछि व्यवसायीले थप सामान मगाउनुपर्ने हुन्छ। यसले थोक तथा खुद्रा व्यापारसँगै ढुवानी, गोदाम, प्याकेजिङ र वितरणमा संलग्न व्यवसायको कामसमेत बढाउँछ। सामान्य अवस्थामा कम ग्राहक आउने पसल र व्यवसायले समेत चाडपर्वको समयमा बढी कारोबार गर्ने अवसर पाउँछन्।
शहरको कमाइ गाउँसम्म पुग्दा ग्रामीण अर्थतन्त्रमा पनि चहलपहल
दशैंको आर्थिक प्रभाव शहरका ठूला व्यापारिक केन्द्रमा मात्र सीमित हुँदैन। रोजगारी, अध्ययन र व्यवसायका लागि शहरमा बस्ने मानिस चाडपर्व मनाउन गाउँ फर्किंदा उनीहरूले कमाएको रकम ग्रामीण क्षेत्रमा पुग्छ। परिवारलाई दिने नगद, किनमेलका लागि छुट्याइने रकम, आफन्तलाई दिइने उपहार र चाडपर्वमा गरिने सामूहिक खर्चले गाउँको बजारमा माग बढाउँछ।
यस समयमा ग्रामीण क्षेत्रका किराना पसल, कपडा पसल, कृषि उपज बिक्री केन्द्र, मासु पसल, होटल, यातायात व्यवसायी र स्थानीय सेवा प्रदायकले बढी कारोबार गर्ने अवसर पाउँछन्। गाउँमा उत्पादित कुखुरा, खसीबोका, तरकारी, फलफूल, दूध तथा अन्य कृषि उपजको बिक्री बढ्दा किसानले पनि आम्दानी गर्ने अवसर पाउँछन्।
शहरमा कमाएको रकम गाउँमा खर्च हुँदा स्थानीय बजारमा पैसाको चक्र विस्तार हुन्छ। यसले ग्रामीण क्षेत्रमा आर्थिक गतिविधि बढाउनुका साथै परिवारको उपभोग र स्थानीय व्यवसायको आम्दानीमा समेत योगदान पुर्याउँछ। विशेषगरी स्थानीय उत्पादन र सेवाको माग बढ्न सके चाडपर्वबाट प्राप्त हुने लाभ गाउँमै कायम रहने सम्भावना बढी हुन्छ।
नगद प्रवाहसँगै बढ्दै डिजिटल कारोबार
चाडपर्वका बेला बजारमा नगदको माग र परिचालन दुवै बढ्ने गर्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार दशैंअघि असोजमा मात्रै बजारमा करिब ६३ अर्ब रुपैयाँ नगद थपिएको थियो। भदौ मसान्तसम्म ७ खर्ब ९४ अर्ब रुपैयाँ रहेको चलनचल्तीको नगद बुधबारसम्म बढेर ८ खर्ब ५७ अर्ब रुपैयाँ पुगेको थियो।
चलनचल्तीको नगदमा भएको यो वृद्धि चाडपर्वका बेला उपभोग र भुक्तानीका लागि नगदको आवश्यकता बढेको संकेत हो। यसबाहेक मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर कोड, डिजिटल वालेट र कार्डमार्फत हुने भुक्तानीको प्रयोगले पनि बजारको कारोबारलाई सहज बनाएको छ।
कर्मचारीले पाउने अतिरिक्त रकम, वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्स र व्यवसायीको आम्दानी बजारमा प्रवेश गरेपछि त्यसको ठूलो हिस्सा उपभोगमा खर्च हुन्छ। उपभोगबाट व्यवसायीले आम्दानी गर्छन् र त्यही रकम पुनः सामान खरिद, पारिश्रमिक भुक्तानी, ढुवानी तथा अन्य सेवामा खर्च हुन्छ। यसरी एउटै रकम विभिन्न चरणमा परिचालित हुँदा आर्थिक गतिविधि विस्तार हुन्छ।
यातायात र पर्यटन व्यवसायलाई पनि चाडपर्वको भर
दशैंमा गाउँ फर्किने यात्रुको चाप बढ्दा सार्वजनिक यातायात, हवाई सेवा तथा अन्य यात्रासम्बन्धी व्यवसायको कारोबार बढ्छ। लामो बिदाको अवसरमा परिवार तथा आफन्त भेट्न जाने, धार्मिक स्थलमा पुग्ने र पर्यटकीय गन्तव्य घुम्ने क्रमले होटल, रेस्टुरेन्ट र स्थानीय पर्यटन व्यवसायलाई पनि लाभ पुर्याउँछ।
यात्रुले यातायातमा खर्च गरेको रकम यातायात व्यवसायी, चालक, सहचालक, इन्धन आपूर्तिकर्ता र मर्मतसम्भारमा संलग्न व्यवसायसम्म पुग्छ। गन्तव्यमा पुगेपछि होटल, रेस्टुरेन्ट, पसल र स्थानीय सेवा प्रयोग गर्दा थप आर्थिक गतिविधि सिर्जना हुन्छ।
विशेषगरी आन्तरिक पर्यटनको सम्भावना भएका ग्रामीण तथा पहाडी क्षेत्रमा चाडपर्वको बिदालाई पर्यटनसँग जोड्न सके स्थानीय व्यवसायले अतिरिक्त आम्दानी गर्न सक्छन्। यसका लागि यातायात पहुँच, पर्यटकीय पूर्वाधार, सरसफाइ र सेवाको गुणस्तरमा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।
बढ्दो उपभोगको लाभ स्वदेशी उत्पादनमा कति?
चाडपर्वले बजारमा माग र कारोबार बढाए पनि त्यसको लाभ कति स्वदेशी अर्थतन्त्रमा रहन्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। बजारमा बिक्री हुने वस्तुको ठूलो हिस्सा आयातित भएमा उपभोगमा खर्च भएको रकमको उल्लेख्य भाग विदेश पुग्छ। मोबाइल, टेलिभिजन, विद्युतीय उपकरण, सवारीसाधन तथा विदेशी तयारी पोसाकको माग बढ्दा आयात विस्तार हुने सम्भावना रहन्छ।
आयातित वस्तुको खरिदबिक्रीले पनि स्थानीय व्यापारी, ढुवानी व्यवसायी र अन्य सेवा प्रदायकलाई आम्दानी दिन्छ। तर उत्पादन स्वदेशमै भएको अवस्थामा सिर्जना हुने रोजगारी, कच्चा पदार्थको माग, स्थानीय सीपको उपयोग र मूल्य अभिवृद्धिको लाभ तुलनात्मक रूपमा बढी हुन सक्छ।
त्यसैले चाडपर्वमा बढ्ने उपभोगलाई स्वदेशी उत्पादनसँग जोड्न सके अर्थतन्त्रले दीर्घकालीन लाभ लिन सक्छ। नेपाली कृषि उपज, स्थानीय खाद्य सामग्री, स्वदेशमै उत्पादित लत्ताकपडा, हस्तकला, जुत्ता तथा घरेलु उद्योगका वस्तुको बिक्री बढाउन सके उत्पादकको आम्दानी र रोजगारी विस्तारमा सहयोग पुग्छ। स्थानीय उत्पादनको माग बढ्दा उद्योगी तथा किसानलाई उत्पादन विस्तार गर्न प्रोत्साहनसमेत मिल्छ।
यसका लागि स्वदेशी वस्तुको गुणस्तर, मूल्य, उपलब्धता र बजार पहुँचमा सुधार आवश्यक छ। चाडपर्वको समयमा मात्र होइन, वर्षभरि स्वदेशी उत्पादनको उपभोग बढाउने वातावरण बनाउन सके बजारमा सिर्जना हुने मागलाई उत्पादन, रोजगारी र लगानी विस्तारसँग जोड्न सकिन्छ।
चाडपर्वको चहलपहलसँगै मूल्यवृद्धिको जोखिम
चाडपर्वमा माग बढ्नु अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक भए पनि आपूर्ति व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन नसके त्यसले उपभोक्तालाई थप आर्थिक भार पार्न सक्छ। चामल, दाल, चिनी, तेल, घिउ, फलफूल, तरकारी तथा मासुजन्य वस्तुको माग बढेका बेला आपूर्ति पर्याप्त हुन नसके मूल्यवृद्धिको जोखिम रहन्छ।
चाडपर्वको मौका छोपेर कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, अस्वाभाविक मूल्य असुल्ने, गुणस्तरहीन वस्तु बिक्री गर्ने र उपभोक्तालाई ठगी गर्ने प्रवृत्तिले पनि बजारलाई प्रभावित गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा सीमित आम्दानी भएका परिवारको खर्च बढ्छ भने चाडपर्वको समयमा प्राप्त अतिरिक्त रकमको वास्तविक क्रयशक्ति घट्न सक्छ।
त्यसैले बजारमा माग बढेको अवस्थामा नियमित आपूर्ति, प्रभावकारी अनुगमन, प्रतिस्पर्धी मूल्य र उपभोक्ता अधिकारको संरक्षण उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सरकारले बजारको अवस्थाबारे नियमित जानकारी लिने, कृत्रिम अभाव र कालोबजारी नियन्त्रण गर्ने तथा उपभोक्तालाई मूल्य र गुणस्तरबारे सचेत बनाउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
समग्रमा, दशैंलगायत चाडपर्व नेपाली अर्थतन्त्रमा उपभोग, आम्दानी र कारोबार बढाउने महत्त्वपूर्ण अवसर हुन्। चाडपर्वमा हुने खर्चले बजारमा पैसा परिचालित गर्ने, गाउँ र शहरबीच आर्थिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने तथा व्यापार, यातायात, पर्यटन र सेवा क्षेत्रलाई सक्रिय बनाउने काम गर्छ। तर बढेको मागको लाभ स्वदेशी उत्पादन र रोजगारीमा रूपान्तरण गर्न नसकिए त्यसको ठूलो हिस्सा आयातमै सीमित हुन सक्छ।
चाडपर्वले सिर्जना गर्ने आर्थिक चक्रलाई स्वदेशी उत्पादन, स्थानीय व्यवसाय र दिगो रोजगारीसँग जोड्न सके दशैंको बजार चहलपहल केही दिनको व्यापारिक उछालमा मात्र सीमित रहनेछैन, अर्थतन्त्रलाई दीर्घकालीन रूपमा चलायमान बनाउने आधारसमेत बन्न सक्छ।
प्रकाशित: २ कार्तिक २०८३ १८:१३ आइतबार
