एनपीएल मैदानमा स्टार खेलाडीको प्रदर्शनमा मात्रै सीमित छैन । आठ फ्रेन्चाइज टोली, स्वदेशी तथा विदेशी खेलाडी, प्रायोजक, प्रसारण अधिकार र टिकट बिक्रीले यसको व्यावसायिक दायरा पनि फराकिलो बनाउँदै लगेका छन् । एनपीएलको वास्तविक कमाइ कति हो, यसको लाभ कसले लिन्छ र यो व्यावसायिक उडान कति दिगो छ ?
काठमाडौँ — सोमबार साँझ कीर्तिपुरस्थित त्रिवि क्रिकेट मैदानमा फ्लडलाइटको उज्यालोमा लुम्बिनी लायन्स र सुदूरपश्चिम रोयल्स आमनेसामने हुँदा नेपालले अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो खेलकुद उत्सवमध्ये एक आयोजना गर्दै हुनेछ।
देशले अगस्टको अन्त्यमा आएको विनाशकारी बाढीले पुर्याएको मानवीय क्षतिसँग जुधिरहेकै बेला प्रतियोगिता सुरु हुँदै छ। क्रिकेटले त्यो क्षति पूर्ति गर्न सक्दैन, तर यसले सामूहिक खुसी र केही समयका लागि पीडाबाट राहत पाउने साझा अवसर भने दिन सक्छ। आखिर, भूगोल, पुस्ता र सामाजिक विभाजनभन्दा माथि उठेर नेपालीलाई एक ठाउँमा ल्याउन सक्ने थोरै खेलमध्ये क्रिकेट पनि एक हो।
नेपालमा क्रिकेटले वर्षौंदेखि देशभित्र व्यापक लोकप्रियता र विदेशमा बढ्दो पहिचानको दुर्लभ संयोजन प्रस्तुत गर्दै आएको छ। नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) यही सम्भावनाको अहिलेसम्मकै स्पष्ट अभिव्यक्ति हो। अन्तर्राष्ट्रिय स्टार खेलाडी, सुधारिएको प्रविधि, बढ्दो व्यावसायिक महत्त्वाकाङ्क्षा र अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को आधिकारिक मान्यतासँगै फ्रेन्चाइजमा आधारित टी–२० प्रतियोगिता खेलकुदको रोमाञ्चक आयोजनामा मात्र सीमित नरही आफ्नै व्यावसायिक क्षेत्रका रूपमा विकसित हुँदै छ।
एनपीएल कसरी चल्छ, यसबाट कसलाई कति लाभ पुग्छ र यस सिजन के दाउमा छ? हामीले ५ प्रश्नोत्तरमा बुझाउने प्रयास गरेका छौं ।
१. एनपीएल के हो र कसरी सञ्चालन हुन्छ?
यो फ्रेन्चाइजमा आधारित ट्वान्टी–२० क्रिकेट प्रतियोगिता नेपाल क्रिकेटको नियामक निकाय नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले आयोजना गर्छ। सहर र भौगोलिक क्षेत्रका नाममा रहेका निजी स्वामित्वका आठ फ्रेन्चाइज टोलीले प्रतियोगितामा प्रतिस्पर्धा गर्छन्। सबै खेल कीर्तिपुरस्थित क्रिकेट मैदानमा खेलाइन्छन्।
सन् २०२४ मा सुरु भएको प्रतियोगिता अहिले तेस्रो सिजनमा प्रवेश गरेको छ। यस सिजनको प्रतियोगिता २६ दिन चल्नेछ। आठ टोलीले लिग चरणमा प्रतिस्पर्धा गर्नेछन् र उत्कृष्ट टोलीहरू प्लेअफ हुँदै फाइनलमा पुग्नेछन्। गत सिजन लुम्बिनी लायन्स विजेता बनेको थियो भने सुदूरपश्चिम रोयल्स उपविजेता बनेको थियो।
प्रतियोगितासँगै यसको आयोजना स्थलमा पनि सुधार हुँदै आएको छ। मैदानमा दर्शकका लागि प्यारापिट र फ्लडलाइट थपिएका छन्। यस सिजन अर्को महत्त्वपूर्ण परिवर्तन पनि भएको छ—डिसिजन रिभ्यु सिस्टम (डीआरएस) को सुरुआत। यस प्रणालीले टोलीलाई मैदानमा रहेका अम्पायरको निर्णयलाई चुनौती दिन अनुमति दिन्छ।
२. टोलीका मालिक को हुन्, खेलाडी कसरी छानिन्छन् र के परिवर्तन भएको छ ?
फ्रेन्चाइज टोलीको स्वामित्व र सञ्चालन निजी व्यवसायीले गर्छन् भने क्यानले प्रतियोगिता आयोजना गर्नुका साथै टोलीले पालना गर्नुपर्ने नियम बनाउँछ। नेपाली खेलाडीलाई लिलामीमार्फत टोलीमा आबद्ध गरिन्छ। यसबाहेक टोलीमा तोकिएका मार्की खेलाडी र अघिल्लो टोलीबाट निरन्तरता पाएका खेलाडी पनि हुन्छन्।
यस सिजनको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन विदेशी खेलाडी भित्र्याउने व्यवस्थामा भएको छ। आईसीसीले प्रतियोगितालाई आधिकारिक मान्यता दिएपछि फ्रेन्चाइज टोलीले आफ्नो टोलीमा बढीमा आठ विदेशी खेलाडी राख्न पाउँछन्। तीमध्ये कम्तीमा एक जना आईसीसीको एसोसिएट सदस्य राष्ट्रका हुनुपर्छ। तर कुनै एक खेलमा मैदान उत्रने ११ खेलाडीमध्ये बढीमा चार जना मात्रै विदेशी हुन पाउँछन्।
३. कुन अन्तर्राष्ट्रिय स्टार खेल्दै छन् र उनीहरूको सहभागिता किन महत्त्वपूर्ण छ?
एनपीएलको तेस्रो सिजनमा अघिल्ला दुई सिजनको तुलनामा अझ चर्चित विदेशी खेलाडी सहभागी हुँदै छन्। उनीहरूमध्ये धेरैले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट र विभिन्न फ्रेन्चाइज प्रतियोगितामा उच्च स्तरको अनुभव बटुलेका छन्।
काठमान्डु गोर्खाजले अनुबन्ध गरेका अस्ट्रेलियाका डेभिड वार्नर प्रतियोगिताका प्रमुख आकर्षणमध्ये एक हुन्। आक्रामक ब्याटर वार्नर सन् २०१५ र २०२३ को एकदिवसीय विश्वकप तथा सन् २०२१ को टी–२० विश्वकप जित्ने अस्ट्रेलियाली टोलीका महत्त्वपूर्ण सदस्य थिए। सन् २०२१ को टी–२० विश्वकपमा उनी प्रतियोगिताकै उत्कृष्ट खेलाडी घोषित भएका थिए।
दक्षिण अफ्रिकाका ब्याटर डेभिड मिलरसँग विश्वभरका टी–२० लिगमा खेलेको लामो अनुभव छ। वेस्ट इन्डिजका अलराउन्डर आन्द्रे रसेल आक्रामक ब्याटिङ र केही ओभरमै, कहिलेकाहीँ केही बलमै, खेलको दिशा बदल्न सक्ने क्षमताका लागि परिचित छन्। बंगलादेशका शकिब अल हसन पनि स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी हुन्।
अन्य विदेशी खेलाडीमा इंग्ल्यान्डका मोइन अली र न्युजिल्यान्डका जिम्मी निशम छन्। श्रीलंका, स्कटल्यान्ड, नामिबिया, जिम्बाब्वे र अमेरिकालगायत देशका खेलाडी पनि प्रतियोगितामा सहभागी छन्।
आईसीसीको मान्यता पाउनु एनपीएलका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। यस सिजनदेखि एनपीएलले आधिकारिक टी–२० मान्यता पाएको छ। यसको अर्थ प्रतियोगितामा खेलाडीले बनाएका रन र लिएका विकेट उनीहरूको आधिकारिक करिअर अभिलेखमा गणना हुनेछन्। अब यो घरेलु फ्रेन्चाइज प्रतियोगिता मात्र रहेन; मान्यताप्राप्त अन्तर्राष्ट्रिय टी–२० क्रिकेट संरचनाको हिस्सा बनेको छ।
४. एनपीएलमा कति रकमको कारोबार हुँदै छ र पैसा कहाँबाट आउँछ?
प्रतियोगिताअघि सार्वजनिक गरिएका विवरणअनुसार क्यानले एनपीएलको तेस्रो सिजनमा करिब एक अर्ब ५० करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार हुने अपेक्षा गरेको छ।
प्रतियोगिताका मुख्य आम्दानीका स्रोत प्रसारण अधिकार, प्रायोजन र टिकट बिक्री हुन्। यसबाहेक खेल सामग्रीको बिक्री, आतिथ्य सेवा, होटल तथा आवास र प्रतियोगितासँग सम्बन्धित अन्य खर्चले पनि समग्र आर्थिक गतिविधि बढाउँछन्।
प्रसारणबाट हुने आम्दानीमा विशेष उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ। समाचारहरूका अनुसार क्यानले सन् २०२४ मा भएको पहिलो सिजनमा कुल २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँ र दोस्रो सिजनमा ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो। तेस्रो संस्करण सुरु हुनुअघि नै प्रसारण अधिकारबाट ३२ करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी भइसकेको अनलाइनखबरले जनाएको छ।
क्यानका कोषाध्यक्ष पदम खड्काका अनुसार आयोजकले यस सिजन प्रायोजनबाट २० करोड रुपैयाँ तथा टिकट बिक्री र प्रसारण अधिकारबाट संयुक्त रूपमा ७० करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी हुने अपेक्षा गरेको छ। द काठमाडौं पोस्टले छुट्टै रिपोर्टिङमा टिकट बिक्रीबाट मात्रै ११ करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी हुने अनुमान गरेको छ। गत सिजन टिकट बिक्रीबाट करिब आठ करोड रुपैयाँ आम्दानी भएको थियो।
फ्रेन्चाइज टोलीले गर्ने खर्चले पनि प्रतियोगिताको व्यावसायिक विस्तार देखाउँछ। पहिलो दुई सिजनमा एउटा टोलीको औसत खर्च आठ करोडदेखि १० करोड रुपैयाँसम्म रहेकोमा यस वर्ष करिब १५ करोड रुपैयाँ पुग्ने अनुमान छ। आठै टोलीको खर्च जोड्दा यो रकम करिब एक अर्ब २० करोड रुपैयाँ पुग्छ।
यी तथ्यांकले एनपीएलको व्यावसायिक आकर्षण बढिरहेको देखाउँछन्। तर एक सिजनको उत्साहभन्दा पर पनि यो वृद्धि कायम रहन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न भने बाँकी छ।
फ्रेन्चाइज टोली र खेलाडी दुवैका लागि पुरस्कार तथा कमाइ बढ्दै गएको छ। क्यानले तेस्रो सिजनका लागि पुरस्कार राशि बढाएको छ। विजेताले एक करोड ५० लाख रुपैयाँ र उपविजेताले ८० लाख रुपैयाँ पाउनेछन्। तेस्रो र चौथो हुने टोलीले क्रमशः ४० लाख र ३० लाख रुपैयाँ प्राप्त गर्नेछन्।
खेलाडीको कमाइ उनीहरूको हैसियत, अनुभव र सम्झौताअनुसार फरक हुन्छ। क्यानले प्रत्येक फ्रेन्चाइजका १४ नेपाली खेलाडीका लागि कुल ९० लाख रुपैयाँको तलब सीमा तोकेको छ। यसमा मार्की खेलाडीले बढीमा २० लाख रुपैयाँ पाउन सक्छन्। विदेशी खेलाडीका लागि छुट्टै शुल्क तोकिन्छ। समाचारअनुसार फ्रेन्चाइज टोलीले विदेशी खेलाडीका लागि प्रतिटोली तीन करोडदेखि चार करोड रुपैयाँसम्म बजेट छुट्याएका छन्।
प्रतिस्पर्धी टोली निर्माण गर्न र व्यावसायिक साझेदारी जुटाउन ठूलो लगानी गरेका मालिकका लागि आर्थिक दाउ पनि महत्त्वपूर्ण छ। केही फ्रेन्चाइजले अघिल्ला सिजनमा सञ्चालन घाटा भएको बताएका छन्। यद्यपि प्रायोजन र प्रसारणबाट बढ्दो आम्दानीले खर्च धान्न सकिने वा नाफा कमाउन सकिने आशा जगाएको छ।
समग्रमा, खेलकुदमा लगानी न्यून रहेको देशका लागि एनपीएलको विस्तार महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। तीन सिजनमै यसले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट जगत्को ध्यान खिच्न उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। अब यसको अर्को परीक्षा यो वृद्धि दीर्घकालसम्म कायम राख्न सकिन्छ कि सकिँदैन र यसबाट प्राप्त हुने लाभ कीर्तिपुरमा एक महिनासम्म चल्ने क्रिकेटभन्दा परसम्म पुर्याउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने हुनेछ ।
टिमोथी अर्याल द काठमान्डु पोस्टका पत्रकार हुन् ।
