घरमा बिग्रिएको इन्डक्सन चुलो मर्मत गर्नेदेखि बैंकिङ प्रणालीका काम सहज बनाउनसमेत एआईको प्रयोगले सर्वसाधारण र कर्मचारीको दैनिकी एवं कार्यशैली फेरिन थालेको छ ।
काठमाडौँ — खाना पकाउने ग्यासको अभाव भएपछि गोदावरी नगरपालिका–९ की कार्यपालिका सदस्य बिना नगरकोटीले इन्डक्सन चुलो त किनिन् तर चलाउने कसरी ? उनलाई आउँदै आएन । अरू बेला भए, उनी यस्तो अवस्थामा श्रीमान्, छोरा वा देवरसँग सहयोग माग्थिन् । तर, यसपालि उनले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) सम्बन्धी कक्षा लिएकी थिइन् । दिमागले फ्याट्टै सम्झियो– च्याटजीपीटी !
उनले इन्डक्सन चुलोको फोटो खिचेर च्याटजीपीटीमा हाल्दै आफूलाई चुलो चलाउन नआएको बताइन् । एआईले उनलाई अन/अफ गर्नेदेखि सबै बटनका काम, खाना पकाउँदा र तरकारी तार्दा कति तापक्रम वा पावर राख्ने भनेर चरणबद्ध रूपमा सिकाइदियो । उनले तुरुन्तै सिकिहालिन् । एक दिन अचानक चुलो स्वतः अफ भयो । यसबारे पनि च्याटपीटीलाई नै सोधिन् । त्यसले चुलोको वरिपरि पानी वा फोहोर भए–नभएको हेरेर राम्ररी पुछ्न सल्लाह दियो । एआईको निर्देशनअनुसार सफा गरेपछि इन्डक्सन चुलो मज्जाले बल्न थाल्यो । त्यसयता उनी इन्डक्सनमै खाना पकाइरहेकी छन् ।
‘म पहिले–पहिले मोबाइल पनि त्यति धेरै नचलाउने र एआईबारे जानकारी नै नभएको मान्छे थिएँ,’ बिना भन्छिन्, ‘एआईको तालिम लिएपछि यसलाई मैले दैनिक जीवन र काममा प्रयोग गर्न सिकें । वडाका सूचना तयार पार्न, प्रपोजल लेख्न वा कार्यक्रम सञ्चालनका सूची बनाउन पहिले मलाई साता दिनसम्म ज्वरो आएजस्तो हुन्थ्यो, तर अहिले एआईले ती काम एकदमै सजिलो बनाइदिएको छ । च्याटजीपीटीबाटै सूची बनाउने, भाषा शुद्ध बनाउने, टेबल बनाउनेजस्ता कुरा सजिलै गर्न जानेर अचेल मलाई अफिसको काम सजिलो लाग्छ ।’
बिना सरकारी कार्यालयकी कर्मचारी भएकाले विचार पुर्याएर च्याटजीपीटी चलाउँछिन् । वैयक्तिक वा महत्त्वपूर्ण विवरण भएका सूचना यसमा अपलोड नगर्ने उनले बताइन् । बरु, घरायसी र व्यक्तिगत काममा जे कुरा पनि एआईलाई सोध्न थालेको उनले सुनाइन् । ‘मैले २५ वर्षपछि फेरि पढ्न थालेकी छु, यसपालि कक्षा १२ को परीक्षा दिने बेला मलाई पढाइमा पनि एआईले ठूलो मद्दत गर्यो,’ तीन महिनादेखि एआई च्याटबट चलाउन थालेकी उनी भन्छिन्, ‘एआईलाई टक्क–टक्क प्रम्प्ट दिन जान्यो भने यसले सही नतिजा दिँदो रहेछ । तर एआईले दिएका नतिजा सधैं सही हुन्छन् भन्ने हुँदैन रहेछ । तिनलाई आफैंले जाँचेर र मिलाएर मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने कुरा मैले सिकेकी छु ।’
बिनाले ललितपुर महानगरपालिका–२ मा आयोजना गरिएको एआई साक्षरता तालिममा सहभागी भएर एआईबारे बुझेकी हुन् । गत असारमा सञ्चालन भएको ‘फ्रम एक्सेस टु एजेन्सी : एआई लिटरेसी टु रिड्युस इनइक्वालिटिज इन नेपाल’ नामक कार्यक्रममा सहभागी बिनाले त्यसयताका तीन महिनामा एआईबाट के–के गरिन् भन्नेबारे अनुभव सुनाएकी थिइन् । सोही क्रममा च्याटजीपीटीजस्ता एआई टुल प्रयोग गरी इन्डक्सन चुलो चलाउन र मर्मत गर्न जानेको, कक्षा १२ को परीक्षाको तयारी र वडाका प्रशासनिक काममा समेत एआईको मद्दत लिने तरिका थाहा पाएको उनले बताएकी हुन् ।
लन्डन स्कुल अफ इकनोमिक्सको इन्टरनेसनल इनइक्वालिटिज इन्स्टिच्युटअन्तर्गत रहेको ‘एटलान्टिक फेलोसिप फर सोसियल एन्ड इकनोमिक इक्विटी’ को सहयोगमा उक्त कार्यक्रम सञ्चालन भएको थियो । थाइल्यान्डस्थित संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) का प्रोजेक्ट म्यानेजर टमस भेदारसले नेतृत्व गरेको सो कार्यक्रममा ललितपुर महानगरपालिका–२ ले स्थानीय आयोजकका रूपमा सहकार्य गरेको थियो ।
कार्यक्रममा जनप्रतिनिधि, बैंक कर्मचारी, अपांगता भएका व्यक्ति, पत्रकार, पठाओ चालक, विद्यार्थीसहित १९ जना सहभागी थिए । तीमध्ये काठमाडौंका सडकमा पठाओ कुदाउने अञ्जिल रायले पनि फुर्सदका बेला च्याटजीपीटी र जेमिनाई खोल्ने गरेको बताए । फेसबुक र युट्युबमा महादेवका छोटा भिडियो पोस्ट गर्ने उनले च्याटबटलाई स्क्रिप्ट र सिन जेनेरेट गर्न लगाउँछन् । एआईको सहयोगमा तयार पारिएका भिडियोले च्यानलमा राम्रो इन्गेजमेन्ट र सब्स्क्राइबर ल्याउन सघाएको अन्जिलले बताए ।
जेमिनाइ वा च्याटजीपीटीलाई कथाको अवधारणाबारे बताएपछि सो कथामा आधारित भएर स्क्रिप्ट बनाउन निर्देशन दिन्छन् । ‘एआईले कथाअनुसार दृश्यहरूलाई सिन १, सिन २, सिन ३ गर्दै भिडियोका लागि प्रम्प्ट लेखिदिन्छ,’ उनले भने, ‘त्यो प्रम्प्टको आधारमा युट्युब वा भिडियो टुलमा गएर ५ देखि १० सेकेन्डका छोटा–छोटा भिडियो सिर्जना गर्छु । त्यसरी बनेका अलग–अलग क्लिपलाई डाउनलोड गरेर आफैंले जोड्छु । त्यसपछि ३०, ४० वा ५० सेकेन्डसम्मको भिडियो तयार हुन्छ । त्यसलाई आफ्नो च्यानलमा पोस्ट गर्छु ।’ यसबाहेक उनले मोबाइलबाट खिचेका तस्बिरलाई डीएसएलआर क्यामराले खिचेजस्तै उच्च गुणस्तरको बनाउन पनि एआई प्रयोग गर्ने गरेको बताए ।
शारीरिक अपांगता भएका भरत बीसीको अनुभव भने अझ भिन्न र उत्साहजनक छ । उनी एआईलाई सोखका रूपमा नभई विभिन्न संघसंस्थाका लागि प्रस्तावना (प्रपोजल), बैठकका माइन्युट र कार्यक्रमका प्रतिवेदन लेख्न प्रयोग गरिरहेका छन् । ‘पहिले–पहिले लेखपढ, प्रतिवेदन र प्रशासनिक कामका लागि अरूमा निर्भर हुनुपर्थ्यो, अहिले आफ्नो काम आफैं गर्न सक्ने भएको छु,’ ह्विलचेयर बास्केटबल खेलाडीसमेत रहेका एबिलिटी डेभेलप्मेन्ट सोसाइटी अफ नेपालका प्रोजेक्ट म्यानेजर बीसीले भने, ‘एआईको सहयोग लिएर तयार पारेको एउटा प्रपोजल भर्खरै पास भएर अहिले हामी एमओयू गर्ने चरणमा पुगेका छौं ।’ जेमिनाइ, क्लड र च्याटजीपीटीजस्ता टुलले आफ्नो कार्यक्षमता र आत्मविश्वास बढाएको उनले बताए ।
भरतले दाताहरूसँगका बैठक तथा अन्य छलफलका माइन्युट लेख्न एआईले सहयोग गरेका छन् । त्यस्तै, संस्थामा दैनिक हुने कार्यक्रमका रिपोर्ट बनाउन, फिडब्याक माग्न र विभिन्न फर्म्याट तयार पार्न उनी एआई चलाउँछन् । ‘नयाँ विषयमा रिसर्च गर्न, लामो सामग्रीको सारांश बनाउन र ग्रिटिङ कार्डहरू डिजाइन गर्न म क्लड, जेमिनाइ र च्याटजीपीटीजस्ता निःशुल्क उपलब्ध हुने टुल प्रयोग गर्छु,’ उनले भने, ‘सीमित जनशक्ति भएका संस्थाले पनि एआईको सहयोग लिएर समयमै गुणस्तरीय प्रपोजल, माइन्युट र रिपोर्ट तयार पार्न सक्छन् । यसले मेरो कार्यक्षमता र आत्मविश्वास बढाएको छ ।’
प्राइम बैंकमा कार्यरत रश्मि महर्जनले पनि एआईको सहायताले घण्टौं लाग्ने प्राविधिक र प्रशासनिक काम मिनेटमै फत्ते गर्न थालेकी छन् । बैंकका हजारौं विवरण र फाइल भ्यालिडेट गर्न उनले एआईको सहयोगमा आफ्नै ‘पावरसेल स्क्रिप्ट’ तयार पारेकी छन् । पहिले ३ घण्टा लाग्ने काम अहिले १ घण्टामा सकिन्छ । ‘मलाई त कस्तो भइसक्यो भने जे समस्या आए पनि एआई नै चाहिन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘बरु सहकर्मी नभए हुन्छ, एआई त चाहिन्छ । तर, एआईलाई अन्धाधुन्ध प्रयोग गर्न मिल्दैन भन्ने थाहा छ । राम्रो प्रम्प्ट दिन जान्यो भने मात्रै यसले उचित रिजल्ट दिन्छ ।’
सहभागीहरूले एआईको सकारात्मक प्रयोगसँगै यसका सीमा, भ्रम र जोखिमबारे पनि उत्तिकै ध्यान दिएका छन् । यही व्यावहारिक अनुभव र सिकाइ आदानप्रदानका लागि ललितपुरको सांग्रिला ब्लु होटलमा गत साता समापन समारोह आयोजना गरिएको थियो । सहभागीका अनुभव र प्रतिक्रिया सुनेपछि टमसले विकास बजेटहरू ठूला कार्यक्रममा मात्र उपयोग नगरी आम मानिसको दैनिक जीवनमा प्रभाव पार्ने उद्देश्यले एआई साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गरेको बताए ।
‘इतिहास हेर्दा कतिपय काम धनी मान्छेले मात्रै गर्न सक्ने खालका हुन्थे, तर एआईले सबैका लागि समान अवसर सिर्जना गरिदिएको छ,’ उनी भन्छन्, ‘सुरुमा गलत सूचना वा गलत सल्लाहका कारण मानिसलाई हानी पुग्ला कि भन्ने डर लागेको थियो । तर, स्थानीय सहजकर्ताले प्रविधिलाई सावधानीपूर्वक चलाउन सिकाएपछि सहभागीहरूमा सकारात्मक परिवर्तन देखेको छु ।’
वेब डिजाइन र आईटी पढेकी सोनी थापाले भने तालिममा सिकाइएका अधिकांश कुरा आधारभूत किसिमका भएकाले थप परिष्कृत कोर्समा सहभागी हुने इच्छा व्यक्त गरिन् । ‘धेरैजसो कुरा पहिल्यै थाहा थियो, अलि एडभान्स लेभलको ट्रेनिङ भएको भए अझ नयाँ कुरा सिक्न पाइन्थ्यो,’ उनले भनिन् । सहभागीहरूलाई युनाइटेड नेसन्स भोलन्टियर्सका स्वयंसेवक, निकेश बलामी, जयराज कुमार रोय दनुवार र नसला जोशीले प्रविधिको सही, सुरक्षित र प्रभावकारी प्रयोगबारे तालिम र मेन्टरसिप प्रदान गरेका थिए ।
सहभागीहरूले आ–आफ्नो आवश्यकताअनुसार एआई टुलको प्रयोग र अभ्यासलाई निरन्तरता दिएको देख्दा टमस भने अचम्मित थिए । तालिमभन्दा पनि ‘काम गर्दै सिक्ने’ शैलीले सहभागीमा आत्मविश्वास बढाएको उनको बुझाइ छ । नेपाल सरकारले प्रविधिलाई प्राथमिकता दिइरहेका बेला सानै स्तरमा भए पनि यस्ता साक्षरता अभियानलाई व्यापक रूपमा विस्तार गर्नुपर्ने उनी ठान्छन् । ‘हामीले सानो त बिउ मात्र रोपेका हौं, प्रविधिको सही र जिम्मेवार प्रयोगले भविष्यमा नागरिक र समुदायको क्षमता अभिवृद्धिमा ठूलो योगदान पुर्याउनेछ,’ टमसको निष्कर्ष छ ।
सजना बराल कान्तिपुरमा कार्यरत पत्रकार हुन् । उनी सञ्चार,सूचना प्रविधि बिटमा कलम चलाउँछिन् ।
.png)
