हवाई सुरक्षाका दृष्टिले शरीरको तलासी तथा विद्युतीय उपकरणबाट परीक्षण आवश्यक भए पनि त्यस्तो जाँच मर्यादित, व्यवस्थित र कानुनसम्मत हुनुपर्छ । विशेषगरी महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका यात्रुको जाँच गर्दा संवेदनशीलता अपनाउनुपर्छ ।
काठमाडौँ — अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल कुनै देशको प्रवेशद्वार मात्र होइन, त्यस देशको सभ्यता, प्रशासनिक क्षमता, सुरक्षा व्यवस्था र मानवअधिकारप्रतिको प्रतिबद्धता झल्काउने महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक संस्था पनि हो । दैनिक हजारौं यात्रुको आवागमन हुने विमानस्थलमा सुरक्षा जाँच, अध्यागमन प्रक्रिया, व्यक्तिगत पहिचान, सामान परीक्षण, तस्बिर संकलन र निगरानीजस्ता गतिविधि सञ्चालन हुन्छन् । यी गतिविधिको मुख्य उद्देश्य हवाई सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्नु र यात्रालाई सुरक्षित बनाउनु हो । तर यस प्रक्रियामा यात्रुको व्यक्तिगत जीवन, निजी विवरण र मानवीय मर्यादाको संरक्षणलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिइनुपर्छ ।
विमानस्थलमा प्रवेश गरेपछि यात्रुले आफ्नो राहदानी, परिचयपत्र, यात्रासम्बन्धी विवरण तथा व्यक्तिगत सामान सुरक्षा र प्रशासनिक निकायलाई उपलब्ध गराउनुपर्ने हुन्छ । कतिपय अवस्थामा औंठाछाप तथा अनुहार पहिचानजस्ता जैविक विवरणसमेत संकलन गरिन्छ । सुरक्षाका लागि आवश्यक यस्ता प्रक्रियाले यात्रुको गोपनीयताको अधिकारलाई अनावश्यक रूपमा प्रभावित गर्नु हुँदैन । त्यसैले महत्त्वपूर्ण प्रश्न सुरक्षा जाँच हुनुपर्छ कि पर्दैन भन्ने होइन, सुरक्षा जाँच गर्दा यात्रुको गोपनीयता, स्वतन्त्रता र सम्मान कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने हो ।
संवैधानिक तथा कानुनी आधार गोपनीयताको हक व्यक्तिको निजी जीवन, आत्मसम्मान, स्वतन्त्रता र मानवीय मर्यादासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित मौलिक अधिकार हो । प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत विवरण, शारीरिक अवस्था, पारिवारिक जीवन, सञ्चार, व्यक्तिगत कागजात तथा निजी गतिविधिलाई अनधिकृत हस्तक्षेपबाट सुरक्षित राख्न पाउनुपर्छ ।
नेपालको संविधानको धारा २८ ले प्रत्येक व्यक्तिको जीउ, आवास, सम्पत्ति, लिखत, तथ्यांक, पत्राचार र चरित्रसम्बन्धी विषयको गोपनीयता कानुनबमोजिम बाहेक अनतिक्रम्य हुने व्यवस्था गरेको छ । यस व्यवस्थाले नेपाली नागरिक मात्र नभई नेपालमा रहेका विदेशी यात्रुको व्यक्तिगत मर्यादा र गोपनीयताको संरक्षणका लागि पनि महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छ ।
त्यसैगरी, वैयक्तिक गोपनीयतासम्बन्धी ऐन, २०७५ ले व्यक्तिगत सूचना संकलन, संरक्षण, प्रयोग र गोपनीयतासम्बन्धी व्यवस्था गरेको छ । उक्त ऐनको दफा ३ ले व्यक्तिको शारीरिक तथा मानसिक अवस्थाको गोपनीयता सुनिश्चित गरेको छ भने दफा ५ ले व्यक्तिगत तलासी तथा सुरक्षा जाँचलाई कानुनी प्रक्रियासँग आबद्ध गरेको छ । ऐनको दफा १२ ले व्यक्तिगत तथ्यांकको गोपनीयता सुनिश्चित गर्दै संकलित विवरण जुन प्रयोजनका लागि संकलन गरिएको हो, सोही प्रयोजनका लागि मात्र प्रयोग गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ ।
अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा पनि गोपनीयताको अधिकारलाई महत्त्वपूर्ण मानवअधिकारका रूपमा स्वीकार गरिएको छ । नागरिक तथा राजनीतिक अधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिज्ञापत्र, १९६६ को धारा १७ ले कुनै पनि व्यक्तिको निजी जीवन, परिवार, आवास वा पत्राचारमा स्वेच्छाचारी वा गैरकानुनी हस्तक्षेप गर्न नपाइने व्यवस्था गरेको छ । यसले विमानस्थलमा यात्रुको व्यक्तिगत विवरणको संरक्षणलाई अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकारको विषयका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
गोपनीयता प्रभावित हुन सक्ने अवस्था विमानस्थलमा यात्रुको गोपनीयता विभिन्न चरणमा प्रभावित हुन सक्छ । पहिलो, व्यक्तिगत तथा शारीरिक सुरक्षा जाँचका क्रममा यात्रुको शारीरिक मर्यादा र निजत्वमा असर पर्न सक्छ । हवाई सुरक्षाका दृष्टिले शरीरको तलासी तथा विद्युतीय उपकरणबाट परीक्षण आवश्यक भए पनि त्यस्तो जाँच मर्यादित, व्यवस्थित र कानुनसम्मत हुनुपर्छ । विशेषगरी महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपांगता भएका यात्रुको जाँच गर्दा संवेदनशीलता अपनाउनुपर्छ ।
दोस्रो, व्यक्तिगत तथा जैविक तथ्यांकको संकलन र प्रयोग महत्त्वपूर्ण चुनौती हो । आधुनिक विमानस्थलमा औंठाछाप, अनुहार पहिचान र राहदानी विवरणजस्ता सूचना प्रयोग गरिन्छन् । यस्ता विवरण दुरुपयोग भएमा पहिचान चोरी, आर्थिक ठगी तथा अन्य आपराधिक गतिविधिको जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले यस्ता विवरण कसले संकलन गर्ने, कुन प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्ने, कति समयसम्म सुरक्षित राख्ने र कसले पहुँच प्राप्त गर्ने भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ ।
तेस्रो, विमानस्थलमा जडान गरिएका दृश्य निगरानी उपकरणले पनि यात्रुको गोपनीयतामा प्रभाव पार्न सक्छन् । सुरक्षा प्रयोजनका लागि यस्ता उपकरण आवश्यक भए पनि तिनबाट संकलित दृश्य अभिलेख अनधिकृत व्यक्तिलाई उपलब्ध गराउने वा सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गर्ने कार्य नियन्त्रण गर्नुपर्छ । शौचालय, स्नान कक्ष तथा अन्य संवेदनशील निजी स्थानमा दृश्य निगरानी गर्नु व्यक्तिको गोपनीयताविरुद्ध हुन सक्छ ।
चौथो, यात्रुको नाम, ठेगाना, राहदानी नम्बर, सम्पर्क नम्बर, गन्तव्य तथा उडान विवरणजस्ता व्यक्तिगत सूचना विभिन्न निकायमा आदानप्रदान हुन्छन् । यस्ता विवरण अनधिकृत व्यक्तिको पहुँचमा पुगेमा यात्रुको व्यक्तिगत सुरक्षा र प्रतिष्ठामा समेत असर पर्न सक्छ । विशेषगरी मानव बेचबिखनका सम्भावित पीडित, महिला, बालबालिका तथा सुरक्षाको जोखिममा रहेका व्यक्तिको यात्रा विवरण सार्वजनिक हुनु थप संवेदनशील विषय हो ।
सुरक्षा र गोपनीयताबीच सन्तुलन विमानस्थलमा सुरक्षा कायम गर्नु राज्यको दायित्व हो । विमान अपहरण, आतंकवादी गतिविधि, मानव बेचबिखन, लागूऔषध ओसारपसार तथा अन्य अन्तरदेशीय अपराध नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी सुरक्षा जाँच आवश्यक हुन्छ । तर सुरक्षा र गोपनीयतालाई एकअर्काको विपरीत अधिकारका रूपमा बुझ्नु हुँदैन ।
सुरक्षाका लागि गरिने प्रत्येक हस्तक्षेप कानुनी आधारमा आधारित, आवश्यक, औचित्यपूर्ण र समानुपातिक हुनुपर्छ । केवल राष्ट्रियता, जातीय पहिचान, धर्म, लिंग वा व्यक्तिगत पूर्वाग्रहका आधारमा यात्रुलाई अपमानजनक व्यवहार गर्नु हुँदैन । अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठनले पनि यात्रुको विवरण व्यवस्थापन गर्दा आवश्यक प्रयोजन, सीमित पहुँच, सुरक्षित भण्डारण र व्यक्तिगत विवरणको संरक्षणमा जोड दिएको छ ।
सुधारका लागि आवश्यक कदम नेपालको प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय प्रवेशद्वारका रूपमा रहेको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा यात्रुको गोपनीयता संरक्षणलाई संस्थागत प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ । यसका लागि पहिलो, यात्रुको व्यक्तिगत विवरण संकलन तथा प्रयोग गर्ने प्रत्येक निकायको जिम्मेवारी स्पष्ट निर्धारण गर्नुपर्छ । दोस्रो, व्यक्तिगत तथा जैविक तथ्यांकको सुरक्षित भण्डारणका लागि आधुनिक सूचना सुरक्षा प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । तेस्रो, विमानस्थलमा कार्यरत कर्मचारी तथा सुरक्षाकर्मीलाई गोपनीयताको अधिकार, मानवअधिकार र मर्यादित व्यवहारसम्बन्धी नियमित तालिम दिनुपर्छ । त्यसैगरी, दृश्य निगरानी उपकरणको प्रयोगलाई स्पष्ट कार्यविधिअनुसार सञ्चालन गर्नुपर्छ । त्यस्ता उपकरणबाट संकलित अभिलेखमा पहुँच प्राप्त गर्ने अधिकारी र अभिलेख सुरक्षित राख्ने अवधि निर्धारण गरिनुपर्छ । यात्रुको गोपनीयता उल्लंघन भएको अवस्थामा उजुरी, छानबिन र कानुनी उपचार प्राप्त गर्न सक्ने प्रभावकारी संयन्त्र पनि स्थापना गर्नुपर्छ ।
निष्कर्ष अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा यात्रुको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु राज्यको दायित्व हो भने उनीहरूको गोपनीयता र मानवीय मर्यादाको संरक्षण गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो । सुरक्षाका नाममा यात्रुको निजी जीवनमाथि अनावश्यक हस्तक्षेप गर्ने छुट कुनै पनि निकायलाई हुनुहुँदैन । त्यसैले विमानस्थलमा हुने सुरक्षा जाँच, व्यक्तिगत विवरणको संकलन तथा प्रयोग र निगरानी प्रणालीलाई संविधान, कानुन र मानवअधिकारका मान्यताअनुरूप व्यवस्थित गर्न आवश्यक छ । वास्तविक सुरक्षित विमानस्थल त्यही हो, जहाँ यात्रुको सुरक्षा मात्र होइन, उसको गोपनीयता, स्वतन्त्रता र मानवीय मर्यादाको समेत सम्मान गरिन्छ ।
मनीषा आउजी त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा सुब्बा पदमा कार्यरत छिन्