जेन–जी हुनु पुस्तागत परिचय हो, आन्दोलनमा सहभागी हुनु ऐतिहासिक योगदान र अगुवा हुनु सार्वजनिक जिम्मेवारी भएकाले मिडियामा बोल्दैमा वा सरकारको विरोध गर्दैमा कोही स्वत: अगुवा बन्दैन।
२०४६ र २०६२/६३ का जनआन्दोलनदेखि गणतन्त्र स्थापनासम्म युवा पुस्ता राजनीतिक परिवर्तनको महत्त्वपूर्ण संवाहक रह्यो । तर कुशासन, बेरोजगारी, नातावाद कायम रहेपछि वर्षौंदेखिको असन्तुष्टि २०८२ भदौको जेन–जी आन्दोलनमा अभिव्यक्त भयो । ‘इनफ इज इनफ’, प्रेमप्रसाद आचार्यको आत्मदाह र ‘नेपो बेबी’ अभियानले पनि यस असन्तुष्टिलाई उजागर गरेका थिए । सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धपछि सुरु भएको प्रदर्शनले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सुशासनको माग उठायो, तर हिंसा र मानवीय क्षतिसँगै देशको राजनीतिमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो ।
जेन–जी आन्दोलनको शक्ति कुनै व्यक्ति वा समूहमा नभई सामूहिकतामा थियो । तर आन्दोलनपछि सार्वजनिक बहसमा जेन–जी नेता वा अगुवाका नाममा नयाँ अनुहारहरू देखिएका छन् । प्रश्न उठ्छ– मिडियामा बोल्दैमा वा सरकारको आलोचना गर्दैमा कोही आन्दोलनको अगुवा हुन्छ ?
सामाजिक सञ्जालमा लेख्नु, सञ्चारमाध्यममा बोल्नु र सरकारको आलोचना गर्नु लोकतन्त्रका स्वाभाविक अभ्यास हुन् । तर अभिव्यक्ति दिनु र आन्दोलनको नेतृत्व गर्नु फरक कुरा हुन् । मिडियामा देखिँदैमा वा आन्दोलनमा सहभागी हुँदैमा कोही त्यसको प्रतिनिधि बन्दैन । त्यसैगरी, आन्दोलनमा सहभागी हुनेहरूले मात्र सुधार चाहेका थिए भन्ने सोच राख्नु पनि संकीर्ण सोच हो । आन्दोलनमा सहभागी नभई त्यसअघि नै लामो समयदेखि सुधारका लागि विभिन्न निकायमा धाइरहेका, आवाज उठाइरहेका र प्रयास गरिरहेका व्यक्तिहरूको योगदानलाई पनि उपेक्षा गर्नु हुँदैन ।
आज सरकारका निर्णयमा प्रश्न उठाउने, विरोध गर्ने र सार्वजनिक बहसमा सहभागी हुनेहरूको कमी छैन । तर आन्दोलन हुनुअघि पनि राज्यका निकायबाट निर्णयहरू भइरहेका थिए । सार्वजनिक पदाधिकारीले अधिकार प्रयोग गरिरहेका थिए । नागरिकका अधिकार, सार्वजनिक खर्च, भ्रष्टाचार, नियुक्ति, नीतिगत निर्णय र प्रशासनिक बेथितिबारे प्रश्न उठाउने प्रशस्त विषय थिए । त्यतिबेला आज आफूलाई परिवर्तनको संवाहकका रूपमा प्रस्तुत गर्नेहरूमध्ये कति जनाले निरन्तर प्रश्न उठाएका थिए ? कति जनाले कानुनी तथा संस्थागत प्रक्रियाबाट राज्यलाई जवाफदेही बनाउन खोजेका थिए ?
सबै नागरिक सधैं सडकमा उत्रिनुपर्छ भन्ने छैन । सबैले सञ्चारमाध्यममा लेख्नुपर्छ भन्ने पनि होइन । आफ्नो पेसा, अध्ययन, परिवार र व्यक्तिगत परिस्थितिका कारण धेरै नागरिक सार्वजनिक आन्दोलनमा सहभागी हुन सक्दैनन् । आन्दोलनअघि मौन बसेकै आधारमा कसैलाई आज बोल्नबाट रोक्न पनि मिल्दैन । तर आफूलाई सार्वजनिक नेतृत्वको दाबेदार प्रस्तुत गर्ने व्यक्तिले आफ्नो भूमिकाको निरन्तरता र विश्वसनीयता देखाउन सक्नुपर्छ । किनकि नेतृत्व कुनै अवसर विशेषमा देखिएको आक्रोशको नाम होइन ।
नेतृत्व भनेको प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि सिद्धान्तप्रति प्रतिबद्ध रहनु, गलत कामविरुद्ध निरन्तर आवाज उठाउनु र आफ्नो व्यवहारबाट सार्वजनिक विश्वास आर्जन गर्नु हो । सरकारमा जो भए पनि गलत कामको विरोध गर्ने कि आफूलाई मन परेको सत्ता हुँदा मौन बस्ने ? अधिकार उल्लंघन हुँदा बोल्ने कि आफ्नो राजनीतिक तथा व्यक्तिगत स्वार्थसँग मेल खाँदा मात्र आवाज उठाउने ? परिवर्तनको पक्षमा उभिने कि परिवर्तनका नाममा आफ्नो सार्वजनिक पहिचान स्थापित गर्ने ? यी प्रश्नको जवाफले नै कुनै व्यक्तिको सार्वजनिक भूमिकाको वास्तविक मूल्य निर्धारण गर्छ ।
मिडियामा देखिनु र जनताको प्रतिनिधित्व गर्नु एउटै होइन
यस बहसमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ । मिडियाले नयाँ पुस्ताका विचारलाई स्थान दिनुपर्छ, तर कसैले आफूलाई जेन–जी अगुवा भन्दैमा उसलाई आन्दोलनको आधिकारिक प्रतिनिधिका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन । उसको वास्तविक भूमिका, संगठनात्मक आधार र अभिव्यक्ति व्यक्तिगत हो वा सामूहिक भन्ने प्रश्न गर्नु पत्रकारिताको दायित्व हो । मिडियाले मञ्च दिन सक्छ, तर नेतृत्वको वैधता प्रदान गर्न सक्दैन । त्यस्तै, पुरानो नेतृत्वको आलोचना गर्दैमा नयाँ नेतृत्व स्वत: सही हुँदैन ।
आलोचना नसहने, असहमतिलाई विरोध ठान्ने र अरूलाई मात्र जवाफदेही बनाउन खोज्ने प्रवृत्ति परिवर्तनकारी संस्कार हुन सक्दैन । आफूलाई जेन–जी अगुवा भन्ने र सरकारलाई प्रश्न गर्ने अधिकार प्रयोग गर्नेहरूले पनि आलोचना सुन्न, आफ्ना गतिविधिमा उठेका प्रश्नको जवाफ दिन र जवाफदेही बन्न सक्नुपर्छ । पारदर्शिताको माग गर्नेले आफ्नै व्यवहारमा पारदर्शिता देखाउनुपर्छ । जेन–जी कुनै व्यक्ति, समूह, संस्था वा सामाजिक सञ्जालमा देखिने केही अनुहारको निजी सम्पत्ति होइन । यस पुस्ताभित्र फरक विचार, प्राथमिकता र राजनीतिक दृष्टिकोण भएका लाखौं युवा छन् । त्यसैले कसैले आफूलाई अगुवा घोषणा गर्दैमा सम्पूर्ण पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने अधिकार प्राप्त हुँदैन ।
नयाँ पुस्ताले पुरानो नेतृत्वलाई प्रश्न गरेझैं आफू पनि आलोचना र परीक्षणका लागि तयार हुनुपर्छ । आन्दोलनको इतिहास र सहिदहरूको बलिदानलाई व्यक्तिगत लोकप्रियता कमाउने साधन बनाउनु हुँदैन । त्यसको सम्मान भनेको सुशासन, न्याय, स्वतन्त्रता र जवाफदेहीलाई व्यवहारमा उतार्नु हो । कसैको योगदान मिडियामा उपस्थिति वा सामाजिक सञ्जालको चर्चाले होइन, उसले गरेका काम, संस्थागत सुधारप्रतिको प्रतिबद्धता, संविधान र कानुनप्रतिको सम्मान तथा आफूलाई गरिएका प्रश्नको जवाफ दिने इमानदारीले मापन हुनुपर्छ । आजको आवश्यकता नयाँ अनुहारको भीड होइन, जवाफदेही नागरिक नेतृत्व हो ।
अन्त्यमा, जेन–जी हुनु पुस्तागत परिचय हो, आन्दोलनमा सहभागी हुनु ऐतिहासिक योगदान र अगुवा हुनु सार्वजनिक जिम्मेवारी । मिडियामा बोल्दैमा वा सरकारको विरोध गर्दैमा कोही स्वत: अगुवा बन्दैन । आन्दोलनले प्रश्न गर्ने अधिकार दिएको हो, आलोचनाभन्दा माथि रहने छुट होइन । लोकतन्त्रमा प्रश्न गर्ने अधिकार सबैलाई छ र जवाफदेहीको दायित्व पनि सबैमा समान रूपमा लागू हुन्छ । आन्दोलनले सत्ताको विकल्प खोजेको थियो, पुरानै राजनीतिक संस्कार बोकेको नयाँ अनुहार होइन ।