दशैं सुरु भएसँगै नेपाली भान्सामा मासुका विभिन्न परिकार पाक्न थालेका छन्। परिवार र आफन्तसँग बसेर मीठा परिकार खाने, रमाइलो गर्ने र पर्व मनाउने चलनसँग मासुको परिकार जोडिएको छ। त्यसैले दशैंमा मासुको खपत अन्य समयको तुलनामा बढी हुने गर्छ। धेरैका लागि मासुविनाको दशैं अधुरोजस्तै लाग्छ।
मासु स्वादिलो परिकार मात्र होइन, प्रोटिन, फलाम, फस्फोरस, जिंक र भिटामिन ‘बी’ समूहका विभिन्न तत्त्वको स्रोत पनि हो। शरीरको वृद्धि, मांसपेशीको विकास र विभिन्न शारीरिक क्रियाकलापका लागि यी पोषक तत्त्व आवश्यक हुन्छन्। तर मासु पौष्टिक हुँदैमा जति खाए पनि हुन्छ भन्ने होइन। यसको मात्रा, पकाउने तरिका, भण्डारण र अन्य खानेकुरासँगको संयोजनले स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव निर्धारण गर्छ।
दशैंमा लगातार धेरै मासु खाने, अत्यधिक तेल र मसला प्रयोग गर्ने तथा एकैपटक पेटभरि खाने बानीले स्वास्थ्यमा समस्या निम्त्याउन सक्छ। विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपन, युरिक एसिड र मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले खानपानमा बढी ध्यान दिन आवश्यक छ। पर्वको रमाइलोमा स्वादलाई मात्र प्राथमिकता दिँदा स्वास्थ्यमा पर्न सक्ने असरलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।
धेरै मासु खाँदा पाचनदेखि दीर्घरोगसम्मको जोखिम
दशैंका बेला खसी, बोका, राँगा, कुखुरा र माछाका विभिन्न परिकार बनाइन्छन्। कतिपयले मासु तारेर, भुटेर वा अत्यधिक तेल र मसला प्रयोग गरेर पकाउने गर्छन्। चिल्लो, पिरो र मसलेदार परिकार स्वादिलो भए पनि धेरै मात्रामा खाँदा पाचन प्रणालीमा समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।
एकैपटक धेरै मासु खाँदा पेट भारी हुने, अपच हुने, वाकवाकी लाग्ने र पेट दुख्ने समस्या देखिन सक्छ। खानाको स्वच्छता नमिल्दा वा मासु बिग्रिएको अवस्थामा खाँदा पखालालगायतका खाद्यजन्य रोगको जोखिमसमेत हुन्छ।
त्यस्तै, बोसोयुक्त मासु र अत्यधिक चिल्लो परिकार नियमित रूपमा धेरै खाँदा तौल बढ्ने र रगतमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा बढ्ने जोखिम हुन्छ। उच्च रक्तचाप, मधुमेह र मुटुसम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिमा असन्तुलित खानपानले स्वास्थ्य अवस्था थप जटिल बनाउन सक्छ। रातो मासु धेरै खाने बानीले केही व्यक्तिमा युरिक एसिडसम्बन्धी समस्या व्यवस्थापन गर्न पनि कठिनाइ उत्पन्न गर्न सक्छ।
पोषणविद् रुजु खड्का दशैंमा केही दिन मासु खाँदैमा सबैलाई ठूलो स्वास्थ्य समस्या हुन्छ भन्ने नभए पनि दीर्घरोग भएका र जोखिममा रहेका व्यक्तिले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने बताउँछिन्।
उनका अनुसार उच्च रक्तचाप बढिरहेको, रगतमा चिनीको मात्रा उच्च रहेको वा मोटोपनको समस्या भएका व्यक्तिले मासुको मात्रा र पकाउने तरिकामा ध्यान दिनुपर्छ। खानपानमा सन्तुलन कायम गर्न नसक्दा विद्यमान स्वास्थ्य समस्या थप बढ्न सक्छ।
मासु पकाउने तरिकाले पनि त्यसको स्वास्थ्य प्रभावमा फरक पार्छ। दशैंमा सेकुवा, रोस्ट र बारबिक्युजस्ता परिकार लोकप्रिय छन्। तर मासु अत्यधिक तापमा लामो समयसम्म सेक्दा वा आगोमा डढाउँदा हानिकारक रासायनिक यौगिक बन्न सक्छन्।
विशेषगरी मासु डढ्ने गरी पकाउने र त्यस्तो भाग नियमित रूपमा खाने बानी स्वास्थ्यका दृष्टिले उपयुक्त मानिँदैन। उच्च तापमा पकाइएको मासुमा बन्न सक्ने केही रासायनिक पदार्थको सम्बन्ध क्यान्सरको जोखिमसँग देखिएको छ। त्यसैले मासु राम्ररी पाक्ने गरी पकाउने, डढ्न नदिने र अत्यधिक तापमा लामो समयसम्म सेक्ने बानी कम गर्नुपर्छ।
मासु पकाउँदा आवश्यकताभन्दा बढी तेल प्रयोग गर्नुको सट्टा सीमित तेल र मसला प्रयोग गर्न सकिन्छ। चिल्लो बोसो देखिने भाग हटाउने, मासु उमालेर वा झोल बनाएर खाने तथा सँगै सागसब्जी र सलाद समावेश गर्ने बानी स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन्छ।
दशैंमा एकैपटक धेरै मासु किनेर लामो समयसम्म राख्ने चलन छ। कतिपयले सुकुटी बनाएर राख्छन् भने कतिपयले एकैपटक पकाएर पटकपटक तताउँदै खाने गर्छन्। तर मासु सुरक्षित तरिकाले भण्डारण नगर्दा त्यसमा सूक्ष्मजीव बढ्न सक्छन् र खाद्य विषाक्तताको जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ।
मासु खुला ठाउँमा सुकाउँदा धुलो, झिँगा र अन्य दूषित पदार्थको सम्पर्कमा आउन सक्छ। त्यसैले सुकुटी बनाउँदा स्वच्छता, उपयुक्त सुकाउने विधि र सुरक्षित भण्डारणमा ध्यान दिनुपर्छ।
पकाएको मासु लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा राख्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ। पकाएको खाना दुई घण्टाभित्र फ्रिजमा राख्नुपर्छ। वातावरणको तापक्रम ३२ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि भए एक घण्टाभित्रै चिस्याएर राख्नु उपयुक्त हुन्छ। फ्रिजमा राखेको मासु पुनः खाँदा राम्ररी तताउनुपर्छ। लामो समयसम्म बाहिर राखिएको वा बिग्रिएको शङ्का लागेको मासु पुनः तताएर खाँदा सुरक्षित हुन्छ भन्ने हुँदैन।
पोषणविद् खड्काका अनुसार मासु लामो समयसम्म असुरक्षित रूपमा राख्दा यसको गुणस्तरमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले आवश्यकता अनुसार मासु पकाउने, बाँकी रहेको मासु सुरक्षित तापक्रममा राख्ने र खानुअघि राम्ररी तताउने बानी अपनाउनुपर्छ।
मासुसँग सागसब्जी र फलफूल पनि खानुहोस्
दशैंको खानपानमा मासुलाई मात्रै प्राथमिकता दिँदा शरीरलाई आवश्यक अन्य पोषक तत्त्वको कमी हुन सक्छ। त्यसैले मासुसँगै हरिया सागसब्जी, सलाद, गेडागुडी र फलफूल पनि समावेश गर्नुपर्छ।
भिटामिन ‘सी’ पाइने फलफूल र तरकारीले वनस्पतिजन्य खानेकुरामा रहेको फलाम शरीरले सोस्न मद्दत गर्छ। मासुमा रहेको फलाम पनि शरीरका लागि उपयोगी हुन्छ। त्यसैले भोजनमा विभिन्न खाद्य समूह समावेश गर्दा पोषणको सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ।
दशैंमा मासुका परिकारसँगै अत्यधिक चिनी भएका पेय पदार्थ, गुलिया मिठाई र मदिरा सेवन गर्ने बानी पनि कम गर्नुपर्छ। पर्याप्त पानी पिउने, नियमित समयमा खाना खाने र शारीरिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिने हो भने पर्वको खानपानलाई अझ व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ।
मासु खाने मात्रा उमेर, शारीरिक सक्रियता, स्वास्थ्य अवस्था र दैनिक आहारमा निर्भर हुन्छ। सबै व्यक्तिका लागि एउटै मात्रा उपयुक्त हुँदैन। पोषणविद् खड्काले बालबालिका र वयस्कलाई उनीहरूको आवश्यकता अनुसार मासु खान सुझाव दिएकी छन्।
उनका अनुसार बालबालिकाले दैनिक करिब ४० देखि ६० ग्राम र वयस्कले करिब १२० ग्रामसम्म मासु खान सक्ने भए पनि यो मात्रा सबैका लागि अनिवार्य वा समान आवश्यकता होइन। विश्व स्वास्थ्य संगठनले सबै व्यक्तिका लागि एकै किसिमको मासुको मात्रा तोकेको छ भन्ने अर्थमा पनि यसलाई बुझ्नु हुँदैन। उमेर, स्वास्थ्य र मासुको प्रकारअनुसार उपयुक्त मात्रा फरक पर्छ।
मासुको प्रकार छनोट गर्दा पनि ध्यान दिनुपर्छ। खसी र राँगाको मासु रातो मासुमा पर्छन् भने कुखुराको मासु सेतो मासुमा पर्छ। माछा पनि प्रोटिनको राम्रो स्रोत हो र यसमा पाइने केही असन्तृप्त बोसो मुटुको स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन्छ। रातो मासुको तुलनामा छालारहित कुखुराको मासु र माछा छनोट गर्नु धेरैका लागि राम्रो विकल्प हुन सक्छ।
बालबालिका तथा किशोरकिशोरीलाई वृद्धि र विकासका लागि प्रोटिन तथा अन्य पोषक तत्त्व आवश्यक हुन्छ। त्यसैले उनीहरूको आहारबाट रातो मासु पूर्ण रूपमा हटाउनुभन्दा सन्तुलित मात्रामा, स्वस्थ तरिकाले पकाएर खुवाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
वयस्क तथा ज्येष्ठ नागरिकले भने आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार मासुको मात्रा मिलाउनुपर्छ। विशेषगरी ज्येष्ठ नागरिकमा पाचनसम्बन्धी समस्या, उच्च रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल र मुटुरोगको जोखिम हुन सक्ने भएकाले कम चिल्लो भएको मासु छनोट गर्नु उपयुक्त हुन्छ। ५० वर्ष नाघेका सबैले रातो मासु पूर्ण रूपमा छाड्नैपर्छ भन्ने नभए पनि यसको मात्रा सीमित राख्नु र वनस्पतिजन्य प्रोटिन तथा माछालाई पनि आहारमा समावेश गर्नु राम्रो हुन्छ।
मधुमेह, उच्च रक्तचाप, युरिक एसिड, मिर्गौला वा मुटुसम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिले दशैंको खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। यस्ता व्यक्तिले चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाहअनुसार आफ्नो आहार व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले नुनको मात्रा कम गर्नुपर्छ। मधुमेह भएका व्यक्तिले मासु मात्र नभई भात, रोटी, मिठाई र गुलिया पेय पदार्थसमेतको मात्रा मिलाउनुपर्छ। युरिक एसिड बढ्ने समस्या भएका व्यक्तिले मासुको प्रकार र मात्रा चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार निर्धारण गर्नु उचित हुन्छ। मिर्गौलासम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिमा प्रोटिनको आवश्यकता रोगको अवस्था र उपचारअनुसार फरक पर्न सक्ने भएकाले सामान्य आहारसम्बन्धी सुझावभन्दा व्यक्तिगत सल्लाह महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
मासु नखाने व्यक्तिले पनि शरीरलाई आवश्यक प्रोटिन प्राप्त गर्न सक्छन्। भटमास, चना, दाल, गेडागुडी, दूध, दही, पनिर, बदाम र पेस्ताजस्ता खाद्य पदार्थ प्रोटिनका वैकल्पिक स्रोत हुन्। यी खानेकुरालाई दैनिक आहारमा मिलाएर समावेश गर्दा मासु नखाने व्यक्तिले पनि पोषणको आवश्यकता पूरा गर्न सक्छन्।
स्वादसँगै स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता
दशैं परिवारसँग भेटघाट गर्ने, मीठो खाने र रमाइलो गर्ने पर्व हो। तर पर्वको नाममा एकैपटक धेरै खाने, दिनहुँ चिल्लो र मसलेदार परिकार खाने तथा खानपानको नियमितता बिगार्ने बानीले स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।
मासु खानै हुँदैन भन्ने होइन, कति खाने र कसरी पकाएर खाने भन्ने मुख्य कुरा हो। आवश्यकताअनुसार मासु खाने, कम तेल र नुन प्रयोग गर्ने, डढेको मासु नखाने, सुरक्षित तरिकाले भण्डारण गर्ने र सागसब्जी तथा फलफूललाई पनि आहारमा समावेश गर्ने बानी अपनाउनुपर्छ।
दशैंको वास्तविक रमाइलो स्वादिलो भोजनमा मात्र होइन, स्वस्थ शरीर र खुसी मनका साथ पर्व मनाउन सक्नुमा पनि छ। त्यसैले यसपालिको दशैंमा मासुका परिकारको स्वाद लिँदै आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल राखौँ।
प्रकाशित: ३ कार्तिक २०८३ १५:१० मंगलबार
