यो दसैं–तिहारमा धेरैले ‘गाउँ जाने कि यतै हो चाड ?’ भनेर सोधे । स्तब्ध हुन्थें, अनि बडो गह्रुँगो मनले भन्थें, ‘बाढीले घर, गाउँ, मान्छे सबै बगायो । के नै बाँकी छ र जानु !’
भोटेकोशी बाढीले घर र गाउँ बगाएको दुई महिना बितिसकेछ । काठमाडौंमा बस्ने म हिम्मत जुटाएर केही साताअघि नुवाकोटस्थित आफ्नो गाउँ पुगें । तर गाउँ ठम्याउनै मुस्किल भयो । जताततै बगर । अटो चालकले ‘तपाईंको गाउँ यहीं थियो’ भनेर झारिदिएपछि पत्याउनैपर्यो ।
हाम्रो घरको ठीक अगाडि वरको एउटा ठूलो रूख थियो । मलाई आशा थियो– त्यो रूख त्यहीं होला, त्यसकै आधारमा आफ्नो घर भएको ठाउँ चिनिएला । तर त्यसलाई पनि बाढीले उखेलेर लगेछ ।
पहिले घर र गाउँ रमाइला थिए । खोला बस्तीभन्दा पर आफ्नै ठाउँमा बग्थ्यो । यसपालि भने बस्तीमै पस्यो । अनि त एकै झोकामा सबै बग्यो । धेरैको जीवन खोसियो । धेरै जना बेपत्ता भए । हजारौं बेघरबार बने । एकैसाथ जीवनका धेरै आधार खोसियो ।
घर बगाउनु भनेको भौतिक संरचना गुमाउनु मात्रै होइन । आफ्नो थातथलो, जीवनभरको पुँजी, सम्झना, भावना र भविष्यप्रतिको भरोसा गुमाउनु पनि हो । यतिबेला हामी त्यही अवस्थामा छौं ।
हुन त घर २०७२ सालको भूकम्पमा पनि ढलेको थियो । जन्मेको, हुर्केको र जीवनको लामो समय बिताएको घर थियो त्यो । बुवाको एक्लो मिहिनेतले बनेको थियो । आमाले विवाहपछि आफ्नो प्रेम, स्नेह, संघर्ष र त्यागले सजाउनुभएको घर थियो । त्यस घरमा हाम्रो जीवनका अनगिन्ती सम्झना थिए । हाम्रो पुस्ताले आफ्नै घर ढलेको पहिलो पटक त्यही बेला देखेको थियो ।
भूकम्पपछि घर फेरि उठ्यो । घर बनाउँदा मैले बुवालाई सघाएको थिएँ । भूकम्पले घर ढाले पनि जग त्यहीं थियो, माटो त्यहीं थियो, घर अगाडिको वरको रूख त्यहीं थियो । अनि छिमेकीहरू त्यहीं थिए, गाउँ त्यहीं थियो । हाम्रा सम्झना र पुराना सामान त्यहीं सुरक्षित थिए । जे–जस्तो कारणले गाउँबाट टाढिएको भए पनि गाउँ पुग्दा आफ्नो जरामा फर्किएजस्तो लाग्थ्यो । भूकम्पपछि बनेको घरसँग पहिलेझैं हाम्रो माया बसेको थियो ।
तर घर ढल्नु र बग्नुमा फरक रहेछ । घरसँगै हाम्रा वर्षौंदेखिका परिवेश र सम्झना बगे । हाम्रो मिहिनेत बग्यो । आमा–बुवाले सजाउनुभएको सानो सुन्दर संसार बग्यो । घरअगाडिको वरको रूख बग्यो । छिमेकी बगे । खेतबारी, बाटाघाटा बगे । स्कुल बगे । गाउँमा सबै मिलेर भर्खरै बनाउँदै गरेका पार्क, नयाँ पुल, मन्दिर– कति कुरा बगे, कति कुरा उजाडिए, भनिसाध्य छैन, सोचिसाध्य छैन ।
भूकम्पले घर ढाले पनि फेरि उभिने आधार बाँकी थियो । मान्छेहरू फेरि आशा सँगाल्दै तंग्रिन अघि सरे । टेन्टबाट अस्थायी टहरामा सरे । पुराना घरका जस्तापाता निकालेर केही समय भए पनि जीविकोपार्जन गर्ने बाटो खोजे । घर भत्किए पनि त्यसबेला घर फेरि बनाउन सकिन्छ भन्ने भरोसा बाँकी थियो । यसपटक त्यो भरोसा पनि छैन । घर–गाउँ भएको ठाउँ उराठलाग्दो बगर छ । अनि बाढीबाट भाग्दा जीउमा लगाएको एक थान लुगाबाहेक धेरैसँग केही पनि छैन ।
यो बाढीपछि हजारौं मानिसका अगाडि विकल्प नै छैन । कति समयसम्म होल्डिङ सेन्टर वा अरूकोमा आश्रय लिएर बस्नुपर्ने हो ? केही पनि थाहा छैन ।
घरको यादले धेरैलाई दिनहुँ पिरोल्छ । बाढीपछि दसैं–तिहार आए । चाडपर्वका बेला धेरै बल्झिने घाउ नै घर र घरका मान्छे हुने रहेछन् । घरको आँगनमा आउनुपर्ने दसैं–तिहार हाम्रा आँगनमा आएन । किनकि, हाम्रो आँगन नै बाँकी छैन । गाउँका कतिपय ठाउँ त बस्तीभन्दा बढी मसानघाटको शून्यताजस्ता देखिन्छन् ।
यो दसैं–तिहारमा धेरैले ‘गाउँ जाने कि यतै हो चाड ?’ भनेर सोधे । स्तब्ध हुन्थें, अनि बडो गह्रुँगो मनले भन्थें, ‘बाढीले घर, गाउँ, मान्छे सबै बगायो । के नै बाँकी छ र जानु !’
बाढीका बेला काठमाडौंमा रहेको मलाई त यस्तो भयो । जसले आफ्नो मिहिनेतले बनाएको र मायाले सजाएको घर बगाएको प्रत्यक्ष देखे, आफ्ना मान्छेहरू बगेको र आफूसँगै भाग्दै गर्दा हात छुटेको देखे, उनीहरूका लागि यो चाडपर्व कसरी बित्यो होला ? मन कति भक्कानियो होला ? त्यसको कल्पना गर्न पनि गाह्रो छ ।
माटोको माया, घरको माया, गाउँ फर्की आएँ, छिमेकी जस्ता शब्द र वाक्यांशले हामी नेपालीलाई बढी नै छुने रहेछ । किनकि यी शब्दमा ठाउँको माया मात्र होइन, आफ्नोपनको अनुभूति पनि जोडिएको हुने रहेछ । त्यसैले सम्झनाका लागि घरको माटो भए पनि बोकूँ भनेर खोजेँ, कताबाट बगाएर ल्याएको बालुवा मात्रै भेटियो । पछि साथी र चिनेका मान्छेसँग कुरा हुँदा ‘घरको माटो पनि भेटिएन’ भनेर भावुक भयौं ।
२०७२ सालको भूकम्पपछि धेरैले पुराना घरलाई पक्की घरमा परिणत गरे । धेरैले आफ्नो जीवनभरको पुँजी लगाएर घर बनाए । प्राय: नेपालीका लागि घर सधैं एउटा ‘सपना’ हो । आफ्नो सपनाको घर साकार पार्न वर्षौं मिहिनेत गर्छन् । जीवनभरको बचत लगाउँछन्, नपुगे ऋण काढेर घर बनाउँछन् । किनकि घरले आफ्नो र सन्ततिको भविष्य बलियो बनाउँछ । बाले बनाएको होस् वा आफैंले, ‘घर त छ नि’ भन्ने एउटा भरोसा हुन्छ ।
केही परे घर धितो राखौंला वा बेचौंला भन्ने सोचले पनि मानिसलाई एउटा आधार दिन्छ । सपना देख्न, हिम्मत राख्न, आफूमाथि विश्वास गर्न र भविष्यप्रति विश्वास गर्न घरले ठूलो भरथेग दिन्छ । तर बाढीले घर बगाएपछि धेरैको सपना बगेको छ, हिम्मत धूलोपिठो भएको छ र विश्वास ढलेको छ ।
मैले आफ्नै गाउँका धेरै मानिसलाई जीवनभरको मिहिनेत लगाएर घर बनाएको र परिवारको जीवनस्तर पहिलेभन्दा राम्रो बनाएको देखेको छु । कतिले लामो समय विदेश बसेर कमाएको पैसाले एउटा ‘घर’ बनाएका थिए– ‘पक्की घर’ । अब आफ्नै घर, गाउँ र परिवार भएको ठाउँमा बसेर बाँकी जीवन बिताउने सपना हुन्थ्यो उनीहरूको । कतिको सोच थियो– घरमै बसेर मिहिनेत गरुँला, छोराछोरी पढाउँला, राम्रो ठाउँमा पठाउँला । तर घरसँगै ती सपना पनि बगे ।
घर भनेको सुरक्षा हो । आमाबुवाले हामीलाई दिउँसो जहाँ गए पनि ‘भरे छिट्टै घर आउनू है’ भन्नुहुन्छ । पानी पर्यो भने घर जाऊ, जाडो भयो भने घरमै बस, चाडबाड आयो भने घरमै रमाइलो गरौं । यस्ता सानासाना कुराले पनि हाम्रो जीवनमा घरले कति ठूलो अर्थ राख्छ भन्ने देखाउँछन् । घर एउटा यस्तो ठाउँ हो, जोसँग बाहिर जति नै असहज र कठिनाइ भए पनि फर्केर पुग्न पाए हुन्थ्यो भन्ने भरोसा जोडिएको हुन्छ । तर अहिले घर नै नभएकाले झरी पर्दा कहाँ ओत लाग्ने ? जाडो हुँदा कहाँ न्यानो हुने ? चाडबाड आउँदा कहाँ रमाइलो गर्ने ? समग्रमा, आफ्नो मन कहाँ स्थिर पार्ने ? सामान्य लाग्ने यी प्रश्न धेरैका लागि अहिले ठूलो चुनौती बनेका छन् ।
जसको घर पूरै बगेको छैन, उनीहरू सरसफाइ गरेर बस्ने तरखरमा छन् । कतिपय बस्न थालिसकेका छन् । होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेकाहरू आफ्नै थातथलो फर्कन चाहन्छन् । यसको कारण पनि यही हो– कति दिनसम्म अरूकोमा शरण लिने ? आखिर मानिसलाई आफ्नै घर फर्किने, परिचित र प्रियजनमाझ फेरि जीवन अगाडि बढाउने मन त हुन्छ नै । किनकि मानिसलाई आफ्नै घर, आफन्त, छिमेकी र स्थानीयताले सुरक्षित महसुस गराउँछ ।
तर घर फर्किन चाहनु र घर फर्किन पाउनु फरक विषय रहेछन् । जहाँ घर थियो, त्यहाँ अहिले खोला छ । जहाँ गाउँ थियो, त्यहाँ बगर छ । अब धेरैका लागि घर फर्किने चाहनासँगै एउटा प्रश्न पनि छ– फर्किन त फर्किने, तर कहाँ ?
दीपज्योति नुवाकोट निवासी श्रेष्ठ भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीपीडित हुन् ।
