छठ : पहाड र मधेश जोड्ने सांस्कृतिक पुल, प्रकृति र मानवताको साझा उत्सव

काठमाडौँको कुनै नदीकिनारमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइरहेको दृश्यलाई नजिकबाट नियाल्नुभयो भने त्यहाँ एउटा सुन्दर सामाजिक चित्र देखिन्छ—मैथिली, भोजपुरी, नेपाली र अन्य भाषामा बोल्ने मानिस एउटै घाटमा छन्। कसैले पूजाका सामग्री मिलाइरहेको छ, कसैले घाट सफा गरिरहेको छ, कसैले व्रतालुलाई सहयोग गरिरहेको छ। कसैका लागि यो पुर्खादेखिको आस्था हो, कसैका लागि नयाँ सांस्कृतिक अनुभव। तर सबैको उपस्थितिले एउटै सन्देश दिइरहेको हुन्छ—फरक पहिचान भएका मानिस पनि साझा भावनामा जोडिन सक्छन्।

नेपालमा छठ पर्वको बढ्दो विस्तारलाई यही सामाजिक दृष्टिले हेर्न आवश्यक छ। यो केवल तराई–मधेशको धार्मिक परम्परा पहाडतिर फैलिएको घटना होइन; यो भूगोल, भाषा, समुदाय र सांस्कृतिक पहिचानबीच आत्मीयता बढाउने एउटा सम्भावनायुक्त फेस्टिभ ब्रिज हो। सडक र पुलले मानिसलाई भौतिक रूपमा जोड्छन्, तर संस्कृति र उत्सवले मन जोड्छन्। छठले आज त्यही काम गरिरहेको छ।

प्राचीन सूर्योपासनादेखि लोकपरम्परासम्म

छठको उत्पत्ति कहिलेदेखि र कुन ऐतिहासिक घटनाबाट भयो भन्ने विषयमा एउटै सर्वमान्य निष्कर्ष छैन। यसलाई कुनै एक व्यक्तिले सुरु गरेको वा कुनै निश्चित वर्षदेखि मनाउन थालिएको पर्व भन्न सकिने ठोस ऐतिहासिक आधार भेटिँदैन। तर सूर्यप्रतिको उपासना दक्षिण एसियाली सभ्यताको प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा गहिरोसँग जोडिएको छ। वैदिक साहित्यमा सूर्य, सविता र उषासम्बन्धी स्तुति तथा प्रार्थना पाइन्छन्। यसले सूर्योपासनाको प्राचीनता देखाउँछ, यद्यपि आजको छठ पर्वका सबै विधि त्यही समयदेखि निरन्तर उस्तै रूपमा चल्दै आएका हुन् भन्ने प्रमाणित गर्दैन।

छठको विशिष्टता भनेको प्राचीन सूर्योपासनासँग स्थानीय लोकपरम्परा, कृषि जीवन, जलस्रोत र सामुदायिक सहभागिताको संयोजन हो। यसको सांस्कृतिक जरा मिथिला, मगध र गङ्गाको मैदानी भूभागसँग जोडिएको मानिन्छ। नेपालमा विशेषगरी तराई–मधेशका मैथिली, भोजपुरी तथा अन्य समुदायले यसलाई पुस्तौँदेखि श्रद्धा र अनुशासनका साथ मनाउँदै आएका छन्। नेपालसम्बन्धी सांस्कृतिक अभिलेखले पनि मिथिला क्षेत्रमा छठको विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व रहेको र पछिल्ला वर्षमा काठमाडौँ उपत्यकासहित अन्य क्षेत्रमा पनि यसको अभ्यास विस्तार भएको उल्लेख गरेको छ।

पौराणिक आख्यान : आस्थाको कथा, इतिहासको दाबी होइन

छठसँग रामायण र महाभारतका विभिन्न प्रसङ्ग जोडिएका छन्। प्रचलित जनविश्वासअनुसार वनवासबाट फर्किएपछि भगवान् राम र माता सीताले सूर्यको उपासना गरेका थिए। अर्को मान्यतामा महाभारतका सूर्यपुत्र कर्णलाई सूर्यको उपासकका रूपमा स्मरण गरिन्छ। कर्णले नदीमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिने गरेको प्रसङ्गलाई छठको विधिसँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा पनि छ। त्यस्तै, वनवासका क्रममा द्रौपदी र पाण्डवले सूर्यको आराधना गरेको आख्यान पनि सुनाइन्छ। यी कथाहरूले पर्वलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ प्रदान गरेका छन्; तर तिनलाई छठको ऐतिहासिक उत्पत्तिको निर्णायक प्रमाणका रूपमा लिनु उचित हुँदैन।

त्यसैगरी, छठी मैयालाई सन्तानको रक्षा र कल्याण गर्ने देवीका रूपमा श्रद्धा गर्ने जनविश्वास छ। पुराणसँग जोडिएको एउटा आख्यानमा राजा प्रियव्रत र रानी मालिनीको सन्तानसम्बन्धी दुःख तथा षष्ठी देवीको आराधनाको प्रसङ्ग आउँछ। कतिपय परम्परामा षष्ठी देवीलाई बालबालिकाको संरक्षणसँग सम्बन्धित देवी मानिन्छ। यी आख्यानका संस्करण ठाउँ र समुदायअनुसार फरक हुन सक्छन्। त्यसैले यिनलाई धार्मिक आस्था र लोकस्मृतिका रूपमा सम्मान गर्नु उपयुक्त हुन्छ, कुनै एक व्याख्यालाई सबैका लागि अनिवार्य सत्य बनाउनु होइन।

यसरी हेर्दा छठको धार्मिक पक्ष सूर्योपासना हो भने यसको लोकसांस्कृतिक पक्ष प्रकृति, परिवार, सन्तानको कल्याण, कृषि र सामुदायिक सम्बन्धसँग गाँसिएको छ। यही बहुआयामिकताले यसलाई पुस्तौँदेखि जीवन्त बनाएको देखिन्छ।

अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्य : सम्मान र नयाँ आशाको दर्शन

छठको एउटा असाधारण प्रतीकात्मक पक्ष अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि अर्घ्य दिनु हो। सामान्यतः मानिसको आकर्षण उदाउँदो शक्ति, सफलता र सम्भावनातर्फ बढी हुन्छ। तर छठले अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै श्रद्धा अर्पण गर्छ। यसलाई विगतको योगदानप्रति सम्मान, जीवनको चक्रप्रतिको स्वीकृति र शक्तिको क्षयलाई पनि गरिमाका साथ स्वीकार गर्ने सांस्कृतिक सन्देशका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

अर्को बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। यो नयाँ सुरुवात, आशा र सम्भावनाको प्रतीक हो। सामाजिक जीवनमा पनि यही दर्शन उपयोगी छ—विगतका योगदानलाई बिर्सनु हुँदैन, वर्तमानका चुनौतीलाई स्वीकार गर्नुपर्छ र भविष्य निर्माणका लागि सबैलाई साथमा लिएर अघि बढ्नुपर्छ।

छठको भौगोलिक विस्तारलाई सांस्कृतिक एकीकरणको अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। रोजगारी, शिक्षा, व्यापार र बसाइँसराइका कारण मधेशका परिवार पहाड तथा सहरी क्षेत्रमा पुगेका छन्। उनीहरूले आफ्नो पर्व, भाषा, गीत र परम्परा नयाँ ठाउँमा पनि निरन्तरता दिएका छन्। त्यसैगरी, स्थानीय पहाडी समुदायका मानिसले पनि छठको सांस्कृतिक महत्व बुझ्दै यसको व्यवस्थापन र उत्सवमा सहभागिता जनाउन थालेका छन्।

यस प्रक्रियामा संस्कृति एकतर्फी रूपमा फैलिएको छैन; यसले पारस्परिक आदानप्रदानको अवसर सिर्जना गरेको छ। मधेशका परिवारले आफ्नो परम्परा बाँडिरहेका छन् भने पहाडी समुदायले त्यसलाई बुझ्ने, सम्मान गर्ने र सहभागी हुने अवसर पाएका छन्। यसले एउटै राष्ट्रिय पहिचानभित्र विभिन्न सांस्कृतिक पहिचानको सहअस्तित्व सम्भव छ भन्ने देखाउँछ।

तर सांस्कृतिक एकता भनेको सबैले एउटै पर्व मनाउनुपर्छ वा सबैको परम्परा एउटै हुनुपर्छ भन्ने होइन। कसैले छठ मनाउनु, कसैले दीपावली, तिहार, ल्होसार, इद, क्रिसमस वा अन्य पर्व मनाउनु—यी सबै आ–आफ्नो आस्था र पहिचानका अभिव्यक्ति हुन्। एउटा समुदायले अर्को समुदायको पर्वलाई सम्मान गर्नु नै धार्मिक सहिष्णुता र बहुलताको वास्तविक अभ्यास हो। छठको विस्तारले यस्तो आपसी सम्मानलाई बढाउने अवसर दिएको छ।

प्रकृतिको पूजा र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारी

छठको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष प्रकृतिसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध हो। सूर्य, जल, माटो, वनस्पति र कृषि उपज यसका अनुष्ठानका आधार हुन्। नदी, पोखरी वा जलाशयको किनारमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिनु केवल धार्मिक विधि होइन; यसले मानव जीवन प्रकृतिका आधारभूत स्रोतसँग जोडिएको छ भन्ने सम्झाउँछ। उखु, फलफूल, बाँसका सामग्री र स्थानीय कृषि उपजको प्रयोगले किसान, श्रमिक र स्थानीय उत्पादनको महत्वलाई पनि उजागर गर्छ।

नेपालमा छठको बहुआयामिक पक्षबारे गरिएको एक अध्ययनले यसलाई धार्मिक र आध्यात्मिक अभ्याससँगै सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक तथा वातावरणीय पक्ष बोकेको पर्वका रूपमा विश्लेषण गरेको छ।

तर प्रकृतिको पूजा गर्ने पर्व मनाउँदै गर्दा नदी र पोखरी प्रदूषित हुनु विरोधाभास हो। प्लास्टिकजन्य सामग्री, अव्यवस्थित फोहोर, कृत्रिम सजावट र जलाशयमा फालिने पूजासामग्रीले वातावरणीय सन्देश कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले छठलाई हरित पर्वका रूपमा विकास गर्न स्थानीय तह, पूजा समिति, युवा क्लब र समुदायले संयुक्त रूपमा घाट सरसफाइ, फोहोर वर्गीकरण, प्लास्टिकको प्रयोग न्यूनीकरण, पानीको गुणस्तर परीक्षण र सुरक्षित आवागमनको व्यवस्था गर्नुपर्छ। प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता पूजाको दिनमा मात्र होइन, वर्षभरि नदी, पोखरी र वातावरण संरक्षण गर्ने व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

महिला नेतृत्व, समान सहभागिता र साझा जिम्मेवारी

छठको तयारी र अनुष्ठानमा महिलाको भूमिका विशेष देखिन्छ। व्रतालुको अनुशासन, परिवारको तयारी, पूजासामग्रीको व्यवस्थापन र सामुदायिक समन्वयमा महिलाको नेतृत्व महत्वपूर्ण हुन्छ। यसलाई महिलाको त्याग र सहनशीलताको प्रशंसामा मात्र सीमित नगरी उनीहरूको निर्णय क्षमता, नेतृत्व र सार्वजनिक सहभागिताको सम्मानका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

साथै, व्रत र धार्मिक जिम्मेवारी महिलाको मात्र दायित्व हो भन्ने मान्यता स्थापित गर्नु हुँदैन। पुरुष र परिवारका अन्य सदस्यले पनि तयारी, सरसफाइ, सुरक्षा र व्यवस्थापनमा समान रूपमा जिम्मेवारी लिनुपर्छ। गर्भवती, ज्येष्ठ नागरिक, दीर्घरोग भएका व्यक्ति तथा स्वास्थ्य जोखिममा रहेका व्रतालुको अवस्था बुझेर आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनु पनि सामुदायिक संवेदनशीलताको हिस्सा हो। आस्थाको सम्मानसँगै स्वास्थ्य र सुरक्षाको ख्याल गर्नु आवश्यक छ।

उत्सवलाई सामाजिक मेलमिलापको अभियान बनाउने चुनौती

छठको लोकप्रियता बढ्दै जाँदा भीड व्यवस्थापन, जलाशयको सुरक्षा, सडक अवरोध, ध्वनि प्रदूषण, फोहोर व्यवस्थापन र सार्वजनिक स्थलको प्रयोगजस्ता चुनौती देखिन सक्छन्। कतिपय ठाउँमा खर्चिलो प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धाले पर्वको सरलता तथा सामूहिकताको भावनालाई कमजोर पार्न सक्छ। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले पनि सम्मानपूर्वक पर्व मनाउन सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।

यसका लागि स्थानीय सरकारले पूजा समितिसँग समन्वय गरी सुरक्षित घाट, प्रकाश, प्राथमिक उपचार, उद्धार टोली, शौचालय, खानेपानी र फोहोर व्यवस्थापनको योजना बनाउनुपर्छ। विद्यालय, युवा क्लब, महिला समूह र टोल संस्थाले पर्वको अवसरमा अन्तरसमुदायिक संवाद, सामूहिक सरसफाइ र सांस्कृतिक आदानप्रदानका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। विभिन्न समुदायका प्रतिनिधि सम्मिलित साझा व्यवस्थापन समितिले पर्वलाई सबैको अपनत्व हुने सार्वजनिक उत्सव बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, छठलाई कुनै एक समुदायको पहिचान कमजोर पारेर राष्ट्रिय बनाउने होइन; यसको मौलिक परम्पराको सम्मान गर्दै अरू समुदायसँगको आत्मीयता बढाएर राष्ट्रिय साझा सम्पदाका रूपमा विकास गर्ने हो। सांस्कृतिक सहअस्तित्वको अर्थ भिन्नता मेटाउनु होइन, भिन्नतासहित एकअर्कालाई स्वीकार गर्नु हो।

निष्कर्ष : एउटै आकाशमुनि अनेक संस्कृति, एउटै समाज

नेपाललाई आज भौतिक पूर्वाधार जति आवश्यक छ, सामाजिक विश्वासको पूर्वाधार पनि उत्तिकै आवश्यक छ। सडकले भूगोल जोड्छ, तर संस्कृति र सहकार्यले मन जोड्छ। संविधानले समानताको आधार दिन्छ, तर त्यसलाई जीवन्त बनाउने काम नागरिकको दैनिक व्यवहारले गर्छ। छठले यस्तो व्यवहार निर्माण गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ।

छठलाई तराई–मधेशको मात्र पर्व वा पहाडले हेर्ने सांस्कृतिक दृश्यका रूपमा होइन, पहाड र मधेश दुवैले सम्मानपूर्वक साझा गर्न सक्ने राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ। यसले प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी, महिलाको नेतृत्व, श्रमको सम्मान, धार्मिक सहिष्णुता र सामुदायिक भ्रातृत्वलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रेरणा दिन सक्छ।

सूर्यको उज्यालोले कसैको भाषा, भूगोल वा धर्म सोध्दैन। नदीको पानीले कसैको जात वा समुदाय छुट्याउँदैन। त्यसैगरी, हाम्रो सामाजिक जीवनमा पनि सम्मान, अवसर र अपनत्व सबैका लागि समान हुनुपर्छ। छठको घाटबाट उठ्ने उज्यालो यही साझा मानवीय मूल्यको उज्यालो बन्न सकोस्, जहाँ पहाड र मधेशबीच दूरी होइन, आत्मीयता बढोस्; भिन्नताबीच प्रतिस्पर्धा होइन, सहअस्तित्व फुलोस्।

प्रकाशित: २७ कार्तिक २०८३ १५:२० शुक्रबार