५ कात्तिक, काठमाडौं । साउदी अरेबियाले रक्षा क्षेत्रमा अर्बौं डलर खर्च गर्दै आएको छ । अत्याधुनिक प्याट्रियट क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणालीसमेत रहेको साउदीले यमनका हुथी विद्रोहीका आक्रमण रोक्न भने चुनौती सामना गरिरहेको छ ।
विशाल भूभाग, संवेदनशील पूर्वाधार, महँगा प्रतिरक्षा हतियारको सीमित आपूर्ति र बदलिँदो युद्ध रणनीतिका कारण साउदीको हवाई सुरक्षा प्रणालीमाथि दबाब बढेको छ ।
पछिल्ला हप्ताहरूमा साउदी अरेबियामा भएका आक्रमणले तेल पूर्वाधार र विमानस्थलजस्ता महत्त्वपूर्ण संरचनाको सुरक्षामाथि प्रश्न उठाएको छ ।
साउदी अधिकारीहरूले केही क्षेप्यास्त्र र ड्रोन खसालेको बताएका छन् । तर सबै आक्रमण रोक्न नसकिएको घटनाले अत्याधुनिक प्रतिरक्षा प्रणालीको सीमासमेत उजागर गरेको छ ।
स्टकहोम अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति अनुसन्धान संस्थान (सीप्री) का अनुसार साउदी अरेबियाले सन् २०२५ मा रक्षा क्षेत्रमा ८३ अर्ब डलर खर्च गरेको थियो । यो मध्यपूर्वका अन्य देशको तुलनामा ठूलो रकम हो । तर ठूलो रक्षा बजेट हुँदैमा हरेक आक्रमण रोक्न सकिन्छ भन्ने हुँदैन ।
साउदी अरेबियाको भौगोलिक अवस्थाले हवाई सुरक्षालाई जटिल बनाएको छ । देशको पूर्वी क्षेत्रमा तेल उत्पादन तथा निर्यातका महत्त्वपूर्ण संरचना छन् । उत्तरतर्फ इराकसँग सीमा जोडिएको छ भने दक्षिणतर्फ यमनसँग लामो सीमा छ । यमनको ठूलो भूभाग हुथी विद्रोहीको नियन्त्रणमा छ ।
साउदी अरेबियामा तेल क्षेत्र, पाइपलाइन, विमानस्थल, सैनिक अखडा, सरकारी भवन र अन्य महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार देशभर फैलिएका छन् । यी सबै संरचनाको प्रभावकारी सुरक्षा गर्नु चुनौतीपूर्ण रहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।
वासिङ्टन इन्स्टिच्युट फर नियर इस्ट पोलिसीकी वरिष्ठ अध्येता एलिजाबेथ डेन्टका अनुसार कुनै पनि देशले शतप्रतिशत हवाई प्रतिरक्षा गर्न सक्दैन । साउदीको ठूलो भूभाग र विभिन्न दिशाबाट आउन सक्ने खतराले सुरक्षा व्यवस्थालाई थप कठिन बनाएको छ ।
महँगा क्षेप्यास्त्र , सीमित आपूर्ति
साउदी अरेबियाले प्रयोग गर्ने अमेरिकी निर्मित प्याट्रियट प्रणाली ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र रोक्न डिजाइन गरिएको हो । तर यसको प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्र महँगा छन् र विश्व बजारमा तिनको माग उच्च छ ।
अमेरिकी सैन्य तथ्यांक उद्धृत गर्दै समाचारमा साउदी अरेबियाले सन् २०२० देखि अमेरिकाबाट ७३० वटा प्याट्रियट प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्र खरिद गरेको उल्लेख छ । एउटा प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्रको मूल्य ४० लाख डलरसम्म पर्ने बताइएको छ ।
युक्रेन र मध्यपूर्वमा जारी युद्धका कारण प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्रको आपूर्तिमा दबाब परेको छ । अमेरिका, इजरायल, साउदी अरेबिया र अन्य देशबीच सीमित उत्पादनका लागि प्रतिस्पर्धा बढेको छ ।
अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले पनि प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्रको माग विश्वव्यापी रूपमा उच्च रहेको बताएका छन् । हतियार निर्माता लकहीड मार्टिनका मिसाइल एन्ड फायर कन्ट्रोल प्रमुख टिम काहिलले अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट आएको माग पहिलेभन्दा बलियो भएको बताएका छन् ।
सस्ता ड्रोनले महँगा प्रतिरक्षा प्रणालीमाथि दबाब
हुथी विद्रोहीले ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रसँगै तुलनात्मक रूपमा सस्ता ड्रोन र क्रुज क्षेप्यास्त्र पनि प्रयोग गर्दै आएका छन् । यस्ता हतियारको प्रयोगले साउदीको हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीमाथि थप दबाब सिर्जना गरेको छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार हुथीहरूले ठूलो संख्यामा सस्ता ड्रोन पठाएर प्रतिरक्षा प्रणालीको ध्यान विभाजित गर्न सक्छन् । त्यसपछि बढी विनाशकारी क्षेप्यास्त्र प्रयोग गर्ने रणनीतिले प्रतिरक्षामा रहेका कमजोरीको फाइदा उठाउन सक्छ ।
सेन्टर फर स्ट्र्याटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडिजकी वरिष्ठ अध्येता एलिसन माइनरका अनुसार सस्ता ड्रोनको प्रयोगले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई थकाउने र त्यसपछि अन्य हतियारबाट आक्रमण गर्ने रणनीति अपनाइएको हुन सक्छ ।
ड्रोन र क्रुज क्षेप्यास्त्रले उडानको दिशा परिवर्तन गर्न सक्ने भएकाले तिनलाई पत्ता लगाउन र रोक्न कठिन हुन सक्छ । बहुस्तरीय प्रतिरक्षा प्रणालीको कुनै एउटा तहमा कमजोरी देखिएमा त्यसले अन्य क्षेत्रमा पनि सुरक्षा अन्तर सिर्जना गर्न सक्छ ।
युक्रेनले विकास गरेका ड्रोन रोक्ने सस्ता प्रणाली सम्भावित विकल्पका रूपमा हेरिएका छन् । यस्ता प्रणालीको उत्पादन लागत प्याट्रियट प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्रको तुलनामा निकै कम पर्न सक्छ । तर तिनको प्रभावकारी प्रयोगका लागि तालिमप्राप्त जनशक्ति र सञ्चालन क्षमता आवश्यक हुन्छ ।
रक्षा बजेट ठूलो , सैन्य क्षमतामा प्रश्न
विश्लेषकहरूले साउदी अरेबियाको ठूलो रक्षा बजेट र वास्तविक सैन्य क्षमताबीचको सम्बन्धबारे पनि प्रश्न उठाएका छन् । अत्याधुनिक उपकरण खरिद गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, तिनलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न दक्ष जनशक्ति, नियमित तालिम र समन्वय पनि आवश्यक हुन्छ ।
सीबीएस न्युजका राष्ट्रिय सुरक्षा विश्लेषक एरन म्याकलिनका अनुसार सैन्य क्षमता हतियार र बजेटमा मात्र निर्भर हुँदैन । सैनिकको तयारी, कार्यकुशलता र प्रतिरक्षा प्रणाली सञ्चालन गर्ने क्षमताले पनि नतिजामा प्रभाव पार्छ ।
साउदी अरेबियाले आफ्ना हतियारको मौज्दात र सैन्य क्षमतासम्बन्धी विस्तृत विवरण सार्वजनिक नगर्ने भएकाले प्रतिरक्षा क्षमताको वास्तविक अवस्था आकलन गर्न कठिन छ ।
प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्रको आपूर्ति र हुथी आक्रमणको चुनौतीबीच साउदी अरेबियाले विभिन्न देशसँग सैन्य सहयोग खोजिरहेको छ । समाचारअनुसार पाकिस्तान, टर्की, फ्रान्स, बेलायत, इजिप्ट र अन्य साझेदारसँग सुरक्षा सहकार्यका प्रयास अघि बढाइएका छन् ।
फ्रान्सले रेड सीस्थित यान्बु तेल टर्मिनलको सुरक्षामा सहयोग गर्न सैन्य साधन पठाउने सहमति जनाएको विवरण छ । बेलायतले पनि साउदीका सहर र संवेदनशील पूर्वाधारको सुरक्षाका लागि रक्षात्मक हवाई अभियान सञ्चालन गर्ने बताएको छ ।
तर विभिन्न देशका विमान, राडार र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई एउटै सुरक्षा संरचनामा जोड्नु आफैँमा चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । ती प्रणालीबीच सूचना आदानप्रदान, सञ्चालन समन्वय र प्राविधिक अनुकूलता आवश्यक हुन्छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार विदेशी सहयोगले साउदीको प्रतिरक्षा क्षमता बढाउन सक्छ । तर विभिन्न देशका प्रणाली र जनशक्तिबीच प्रभावकारी समन्वय हुन नसकेमा त्यसको उपयोगिता सीमित हुन सक्छ ।
लामो समयसम्म आक्रमण थेग्न सक्लान् हुथी ?
साउदी अरेबियाका लागि अर्को प्रश्न हुथी विद्रोहीसँग उपलब्ध हतियारको मौज्दात र लामो समयसम्म आक्रमण जारी राख्ने क्षमताको हो । पछिल्ला हप्ताहरूमा आक्रमणको गति कायम रहे पनि हुथीहरूले यही स्तरको आक्रमण दीर्घकालसम्म जारी राख्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने स्पष्ट छैन ।
विश्लेषकहरूका अनुसार साउदीको प्रतिरक्षा चुनौतीको समाधान महँगा क्षेप्यास्त्र थप्नुमा मात्र सीमित छैन । सस्ता ड्रोन रोक्ने प्रणाली, दक्ष जनशक्ति, प्रभावकारी निगरानी र विभिन्न प्रतिरक्षा संयन्त्रबीच समन्वय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् ।
हुथीका आक्रमणले साउदी अरेबियाको सैन्य खर्च र अत्याधुनिक हतियारको उपलब्धताका बाबजुद भूभागभरका संवेदनशील संरचनाको सुरक्षा गर्नु कति जटिल छ भन्ने देखाएको छ ।
.png)
