भाइटीकाको भाइ मसला : कुन खानेकुराले के फाइदा गर्छ ?

तिहारमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुख र समृद्धिको कामना गर्दै निधारमा सप्तरंगी टीका लगाइदिन्छन् । गलामा सयपत्री र मखमली फूलको माला, शिरमा ढाकाटोपी र हातमा मिठाइ तथा कोसेली ।

भाइटीकाको यो दृश्य एउटा  धार्मिक परम्परा होइन, दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता र प्रेमको चिनारी पनि हो ।

भाइटीकामा टीका र माला जति महत्त्वपूर्ण छन्, त्यति नै विशेष हुन्छन् दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई दिने कोसेली ।

मिठाइसँगै ल्वाङ, सुकुमेल, ओखर, बदाम, नरिवल, काजु र किसमिसले सजिएको भाइ मसला तिहारको परम्परागत उपहार हो ।

भाइ मसला स्वादको प्याकेज मात्र होइन, पोषणको भण्डार पनि हो । यसमा समेटिएका विभिन्न किसिमका सुक्खा फलफूलले शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउँछन् ।

तर, यी खानेकुराको फाइदा के हो ? कति मात्रामा खानु उपयुक्त हुन्छ ?

भाइ मसलामा सामान्यतया ओखर, बदाम, काजु, नरिवल, किसमिस, ल्वाङ र सुकुमेललगायतका सामग्री समावेश हुन्छन् । यीमध्ये सुक्खा फलफूलमा प्रोटिन, स्वस्थ बोसो, फाइबर, भिटामिन र विभिन्न खनिज तत्त्व पाइन्छन् ।

जाडो मौसममा शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा र पोषण उपलब्ध गराउन यस्ता खानेकुरा उपयोगी हुन सक्छन् । यद्यपि, भाइ मसला खाँदैमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्ने वा कुनै रोगबाट पूर्ण रूपमा बच्न सकिने भने होइन ।

यसको फाइदा नियमित र सन्तुलित खानपानसँग जोडिएको हुन्छ ।

ओखरलाई पोषणयुक्त सुक्खा फलमध्ये एक मानिन्छ । यसमा ओमेगा–३ फ्याटी एसिड, फाइबर र एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छ ।

विशेषगरी ओखरमा पाइने वनस्पतिजन्य ओमेगा–३ फ्याटी एसिडले मुटुको स्वास्थ्यमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ ।

ओखरको नियमित तर सीमित सेवनले कोलेस्ट्रोलको स्तर सुधार्न र मुटुसम्बन्धी स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्न सक्छ । यसमा पाइने पोषक तत्त्व मस्तिष्कको सामान्य कार्यका लागि पनि उपयोगी हुन्छन् ।

तर, ओखर खाँदैमा मस्तिष्क तेजिलो हुने वा ब्रेन स्ट्रोकबाट जोगिने निश्चित हुँदैन । यसलाई स्वस्थ खानपानको एउटा हिस्साका रूपमा लिनु उपयुक्त हुन्छ ।

बदाममा प्रोटिन, फाइबर, भिटामिन ई, म्याग्नेसियम र स्वस्थ बोसो पाइन्छ । यसले शरीरलाई ऊर्जा दिनुका साथै मुटुको स्वास्थ्य र कोलेस्ट्रोल व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सक्छ ।

बदामको नियमित सेवनले सन्तुलित आहारको हिस्सा बनेर मुटुको स्वास्थ्यमा फाइदा पुर्‍याउन सक्छ । यसमा पाइने भिटामिन ईले शरीरका कोषलाई अक्सिडेटिभ क्षतिबाट जोगाउन सहयोग गर्छ ।

बदामलाई खानाका रूपमा मात्र होइन, यसको तेललाई कपाल र छालाको स्याहारमा पनि प्रयोग गरिन्छ ।

तर, बदामको सेवनले मात्रै मुटुरोगको जोखिम हट्छ भन्ने हुँदैन । यसको मात्रा व्यक्तिको खानपान र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ ।

काजु स्वादिलो हुनुका साथै पोषणले पनि भरिपूर्ण हुन्छ । यसमा प्रोटिन, स्वस्थ बोसो, म्याग्नेसियम, तामा र भिटामिन बी समूहका केही तत्त्व पाइन्छन् ।

काजुमा पाइने खनिज तत्त्वले शरीरको सामान्य कार्य, ऊर्जा उत्पादन र हड्डीको स्वास्थ्यमा सहयोग गर्छ ।

यसमा रहेको स्वस्थ बोसोले सन्तुलित आहारको हिस्सा बनेर मुटुको स्वास्थ्यमा पनि भूमिका खेल्न सक्छ ।

काजुमा क्यालोरीको मात्रा तुलनात्मक रूपमा बढी हुने भएकाले यसको सेवनमा मात्रा ख्याल गर्नुपर्छ । काजु खाँदैमा अनुहारको चाउरी हट्ने वा रक्तचिनी नियन्त्रण हुने दाबीलाई भने निश्चित रूपमा लिनु हुँदैन ।

अङ्गुर सुकाएर बनाइने किसमिसमा प्राकृतिक चिनी, फाइबर, पोटासियम र केही मात्रामा आइरन पाइन्छ ।

यसले शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ । किसमिसमा पाइने फाइबरले पाचन प्रक्रियामा सहयोग गर्न सक्छ ।

यसमा रहेको पोटासियमले रक्तचाप व्यवस्थापनमा भूमिका खेल्छ भने आइरनले शरीरमा रातो रक्तकोष निर्माणका लागि सहयोग गर्छ ।

तर, किसमिसमा आइरनको मात्रा धेरै हुँदैन । त्यसैले, एनिमिया भएका व्यक्तिले यसलाई आइरनको मुख्य स्रोत मान्नु हुँदैन ।

किसमिसमा प्राकृतिक चिनीको मात्रा बढी हुने भएकाले मधुमेह भएका व्यक्तिले यसको सेवन गर्दा मात्रा र समग्र खानपानमा ध्यान दिनुपर्छ ।

‘धेरै खायो भने औषधि पनि विष हुन्छ’ भन्ने नेपाली उखान भाइ मसलामा पनि लागू हुन्छ । पोषणले भरिपूर्ण खानेकुरा भन्दैमा जति खाए पनि फाइदा हुन्छ भन्ने होइन ।

ओखर, बदाम, काजु र किसमिसमा क्यालोरीको मात्रा बढी हुन सक्छ । त्यसैले, आवश्यकताभन्दा धेरै खाँदा दैनिक ऊर्जा सेवन बढ्न सक्छ । केही व्यक्तिमा धेरै सुक्खा फलफूल खाँदा पेट फुल्ने, अपच वा पखालाजस्ता समस्या पनि देखिन सक्छन् ।

सामान्यतया वयस्क व्यक्तिले दिनमा एक सानो मुठी अर्थात् करिब २०–३० ग्राम विभिन्न किसिमका सुक्खा फलफूल खान सक्छन् । यो मात्रा व्यक्तिको उमेर, शारीरिक सक्रियता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ ।

मधुमेह भएका व्यक्तिले किसमिसजस्ता प्राकृतिक चिनी बढी भएका खानेकुराको मात्रा ख्याल गर्नुपर्छ । त्यस्तै, सुक्खा फलफूलमा एलर्जी हुने व्यक्तिले आफूलाई एलर्जी हुने सामग्री सेवन गर्नु हुँदैन ।

भाइ मसला तिहारको आत्मीयता र परम्परासँग जोडिएको कोसेली हो । यसलाई स्वादका लागि मात्र नभई पोषणका दृष्टिले पनि उपयोगी बनाउन सकिन्छ । तर, यसको वास्तविक फाइदा सही मात्रा र सन्तुलित खानपानमा निर्भर हुन्छ ।