जलवायु परिवर्तनको असर झन् भयावह बन्दै गएको छ। सन् २०२६ को अक्टोबर अहिलेसम्मकै सबैभन्दा गर्म अक्टोबर महिनाका रूपमा रेकर्ड भएको छ। यस अवधिमा विश्वको औसत तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिअघिको तुलनामा १.७५ डिग्री सेल्सियस बढी मापन गरिएको छ।
युरोपेली संघको कोपर्निकस क्लाइमेट चेन्ज सर्भिस (सी३एस) र युरोपियन सेन्टर फर मिडियम रेन्ज वेदर फोरकास्ट्स (ईसीएमडब्ल्यूएफ) का अनुसार विश्वको सरदर तापक्रम लगातार तेस्रो महिनासम्म १.५ डिग्री सेल्सियसको सीमाभन्दा माथि पुगेको हो।
सन् २०२६ को अक्टोबरमा विश्वको औसत तापक्रम १५.३५ डिग्री सेल्सियस पुगेको छ, जुन सन् १९९१ देखि २०२० सम्मको अक्टोबर महिनाको औसतभन्दा ०.९० डिग्री सेल्सियस बढी हो। यसअघि सन् २०२३ को अक्टोबर सबैभन्दा गर्म अक्टोबरका रूपमा रेकर्ड भएको थियो। तर सन् २०२६ को अक्टोबरले उक्त रेकर्डसमेत तोडेको छ।
वैज्ञानिकहरूले सन् २०२६ पनि औद्योगिक क्रान्तिअघिको तुलनामा औसत तापक्रम १.५ डिग्रीभन्दा माथि रहने दोस्रो क्यालेन्डर वर्ष बन्न सक्ने अनुमान गरेका छन्। यसअघि सन् २०२४ मा पनि विश्वको औसत तापक्रम यो सीमाभन्दा माथि पुगेको थियो।
सन् २०२६ को जनवरीदेखि अक्टोबरसम्मको तापक्रमसम्बन्धी तथ्यांकअनुसार यो वर्ष अहिलेसम्मकै दोस्रो सबैभन्दा गर्म वर्ष बनेको छ। वैज्ञानिकहरूको सांख्यिकीय मोडेलले यस वर्षको वार्षिक औसत तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिअघिको तुलनामा १.५६ देखि १.६१ डिग्री सेल्सियससम्म बढी हुन सक्ने देखाएको छ। सन् २०२६ को औसत तापक्रम १.५ डिग्रीभन्दा माथि पुग्ने सम्भावना ९९ प्रतिशतभन्दा बढी रहेको बताइएको छ।
मोडेलअनुसार सन् २०२६ दोस्रो सबैभन्दा गर्म वर्ष बन्ने सम्भावना करिब ८० प्रतिशत छ भने सन् २०२४ को तापक्रम रेकर्ड बराबर गर्ने वा त्यसलाई उछिन्ने सम्भावना करिब २० प्रतिशत रहेको अनुमान गरिएको छ।
यसैबीच नोभेम्बर २०२५ देखि अक्टोबर २०२६ सम्मको पछिल्लो १२ महिनाको औसत विश्व तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिअघिको तुलनामा १.५१ डिग्री सेल्सियस बढी रहेको छ। यसले तापक्रम वृद्धि कुनै एक महिना वा निश्चित मौसममा मात्र सीमित नभई निरन्तर विश्वव्यापी रूपमा बढिरहेको संकेत गरेको छ।
अझ चिन्ताको विषय सन् २०२३ देखि २०२५ सम्मको तीन वर्षको औसत तापक्रम पनि १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि रहनु हो। सन् २०२६ मा पनि यही अवस्था कायम रहे सन् २०२३ देखि २०२६ सम्मको चार वर्षको औसत तापक्रमसमेत उक्त सीमाभन्दा माथि पुग्नेछ।
विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा प्रशान्त महासागरमा विकसित भइरहेको एल निनोको अवस्थाले पनि थप प्रभाव पारेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। अक्टोबरमा भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागरको निनो–३.४ क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम औसतभन्दा ३.२१ डिग्री सेल्सियस बढी पुगेको छ, जुन अहिलेसम्मकै उच्च विचलनमध्ये एक हो।
ध्रुवीय क्षेत्रबाहेक विश्वका समुद्री सतहको औसत तापक्रम पनि अक्टोबरमा २०.९५ डिग्री सेल्सियस पुगेको छ। यो पनि नयाँ उच्च रेकर्ड हो। महासागरले पृथ्वीमा बढेको अतिरिक्त तापको ठूलो हिस्सा सोस्ने भएकाले समुद्री सतहको तापक्रममा आएको निरन्तर वृद्धिलाई वैज्ञानिकहरूले विशेष चिन्ताको विषयका रूपमा लिएका छन्।
एल निनोले प्राकृतिक रूपमा तापक्रम वृद्धि गर्न भूमिका खेले पनि अहिलेको दीर्घकालीन तापक्रम वृद्धिको मुख्य कारण मानवीय गतिविधिबाट हुने हरितगृह ग्यास उत्सर्जन रहेको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।
तापक्रम वृद्धिको असर विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा फरक–फरक रूपमा देखिएको छ। युरोपमा अक्टोबर अहिलेसम्मकै दोस्रो गर्म महिना बनेको छ। पूर्वी युरोप र स्क्यान्डिनेभियामा सामान्यभन्दा निकै बढी तापक्रम मापन गरिएको थियो भने पश्चिमी र मध्य युरोपमा यसको प्रभाव तुलनात्मक रूपमा कम देखिएको छ।
मध्य र पूर्वी युरोपका धेरै नदीमा पानीको सतह उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। राइन, ड्यान्युब र भिस्तुला नदीमा पानीको बहाव कम भएको छ। अर्कोतर्फ बेलायत, आयरल्यान्ड, स्पेन, ग्रिस र टर्कीमा भारी वर्षा र बाढीले जनजीवन प्रभावित बनाएको छ।
एकातिर खडेरी र पानीको अभाव तथा अर्कोतर्फ अतिवृष्टि र बाढीको समस्या देखिनुले जलवायु परिवर्तनका कारण मौसमी चक्रमा बढ्दो असन्तुलन देखाएको छ।
तापक्रम वृद्धिको प्रभाव ध्रुवीय क्षेत्रमा समेत स्पष्ट देखिएको छ। पश्चिमी अन्टार्कटिकामा अक्टोबरको तापक्रम सामान्यभन्दा ७ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी र केही क्षेत्रमा ११ डिग्रीसम्म उच्च मापन गरिएको छ। साइबेरिया, अमेरिकाको मध्य क्षेत्र, उत्तरी क्यानडा, पूर्वी अफ्रिका र मध्यपूर्वमा पनि असामान्य गर्मी देखिएको छ।
यद्यपि दक्षिण अमेरिकाका अधिकांश क्षेत्रमा भने सामान्यभन्दा कम तापक्रम मापन गरिएको छ।
सन् २०१५ मा भएको पेरिस जलवायु सम्झौताले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिलाई औद्योगिक क्रान्तिअघिको स्तरभन्दा २ डिग्री सेल्सियसभन्दा कम र सम्भव भएसम्म १.५ डिग्री सेल्सियसमा सीमित गर्ने लक्ष्य लिएको थियो। तर पछिल्ला वर्षमा लगातार नयाँ तापक्रम रेकर्ड कायम हुनुले उक्त लक्ष्य हासिल गर्नु झन् चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।
यद्यपि कुनै एक वर्ष वा केही महिनाको औसत तापक्रम १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्दैमा पेरिस सम्झौताले निर्धारण गरेको दीर्घकालीन सीमा औपचारिक रूपमा उल्लंघन भएको मानिँदैन। यसको मूल्यांकन दशकौँको औसत तापक्रमका आधारमा गरिन्छ।
तर लगातार नयाँ रेकर्ड कायम हुनु, समुद्री सतहको तापक्रम बढ्नु र खडेरी, अतिवृष्टि तथा बाढीजस्ता चरम मौसमी घटनाहरू बढ्दै जानुले जलवायु संकट गहिरिँदै गएको स्पष्ट संकेत दिएको छ।
अब प्रश्न तापक्रमले अर्को कुन रेकर्ड तोड्छ भन्नेमा मात्र सीमित छैन। बढ्दो तापक्रम नियन्त्रण गर्न विश्वका देशहरूले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउने, स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग विस्तार गर्ने र वातावरण संरक्षणका लागि कति छिटो तथा प्रभावकारी कदम चाल्छन् भन्ने चुनौती झन् गम्भीर बन्दै गएको छ।
प्रकाशित: २२ कार्तिक २०८३ ०८:०४ आइतबार
