करिब २८ लाख वर्षअघि दक्षिण अफ्रिकाको घाँसे मैदानमा तीन वर्षजतिको एउटा बालक घुमिरहेको थियो । ऊ ‘अस्ट्रेलोपिथेकस अफ्रिकानस’ प्रजातिको थियो ।
उसको उमेर सानै थियो, दाँतसमेत भर्खर पलाउँदै थिए । त्यही बेला आकाशबाट आएको एउटा विशाल शिकारी पन्छी उसलाई झम्टियो र मार्यो ।
त्यो बालकलाई कुन पंक्षीले सिकार बनाएको थियो भन्ने यकिन छैन । तर उसको आँखामुनि भेटिएका हड्डीका गहिरा निशान चीलका पञ्जाले बनाउने घाउसँग मिल्दोजुल्दो थिए ।
पछि ‘टाउङ चाइल्ड’ नामले चिनिएको उक्त बालकको अवशेषले प्राचीन मानिस र सिकारी पक्षीबीचको सम्बन्धबारे नयाँ प्रश्न उठाएका छन् ।
त्यो घटनाले यस्तो समयको झल्को दिन्छ, जतिबेला मानिसका पुर्खाले जमिनमा हिंड्ने हिंस्रक जनावरसँगै आकाशबाट आउने खतरासँग पनि जुध्नुपर्थ्यो ।
डायनासोरहरू लोप भएपछि पृथ्वीको प्राकृतिक संसारमा ठूलो परिवर्तन आयो । त्यसपछिका करोडौँ वर्षमा विभिन्न प्रजातिका पंक्षी विकसित भए ।
तीमध्ये केही आकारमा यति विशाल भए कि तिनले तत्कालीन पारिस्थितिक प्रणालीमा शक्तिशाली सिकारी वा वनस्पति खाने जीवका रूपमा आफ्नो स्थान बनाए ।
अष्ट्रेलियामा पाइने ड्रोमोर्निथिडी समूहका पंक्षी आजका हाँसजस्ता देखिन्थे, तर आकार र तौलमा असाधारण ठूला थिए ।
अर्कोतर्फ, समुद्रमाथि उडेर सिकार गर्ने पेलागोर्निस स्यान्डर्सीको पखेटा फैलाउँदा एक छेउदेखि अर्को छेउसम्मको दूरी करिब सात मिटरसम्म पुग्थ्यो ।
केही विशाल पंक्षी जमिनमा रहेका अन्य जनावरको सिकार गर्थे। उत्तर तथा दक्षिण अमेरिकामा पाइने टेराटोर्न नामका मांसाहारी पक्षी यसका उदाहरण हुन् । कन्डोरजस्ता देखिने यी पक्षीका पखेटा करिब छ मिटरसम्म फैलिन सक्थे ।
तिनले मरेका जनावरको मासु खानुका साथै आफैँ सिकार पनि गर्थे ।
यस्ता विशाल पक्षीले लाखौँ वर्षसम्म आकाशमा आफ्नो उपस्थिति कायम राखे । यही अवधिमा मानिसका पुर्खाले पनि विभिन्न सिकारी जनावरको सामना गर्नुपर्यो । तिनमा चीलजस्ता सिकारी पक्षीसमेत थिए ।
चीलको आक्रमणका निशान आज पनि भेटिन्छन्
प्राचीन मानिसका पुर्खालाई सिकारी पंक्षीले सिकार गर्थे भन्ने अनुमानलाई आधुनिक अध्ययनले पनि केही आधार दिएका छन् ।
अमेरिकाको ओहायो स्टेट युनिभर्सिटीका प्राइमेट विशेषज्ञ स्कट म्याकग्रा र उनका सहकर्मीले आइभोरी कोस्टको ताइ जंगलमा भेटिएका ६०० भन्दा बढी प्राइमेटका अवशेष अध्ययन गरेका थिए ।
तीमध्ये धेरैलाई अफ्रिकी क्राउन्ड ईगललगायतका सिकारी पंक्षीले मारेका थिए ।
अध्ययनका क्रममा बाँदरका खप्परमा भेटिएका केही निशान दक्षिण अफ्रिकामा फेला परेको टाउङ चाइल्डका अवशेषमा देखिएका निशानसँग मिल्दोजुल्दो पाइए । विशेषगरी आँखाको खोपिल्टोको तल्लो भागमा भएको क्षति उल्लेखनीय थियो ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार चीलले आफ्नो चुच्चो वा पञ्जाको प्रयोग गरेर सिकारको आँखाको भागमा चोट पुर्याउन सक्छन् ।
ताइ जंगलका बाँदरका अवशेष र टाउङ चाइल्डका अवशेषमा देखिएको क्षतिको समानताले उक्त बालक पनि सिकारी पंक्षीको आक्रमणमा परेको हुन सक्ने अनुमानलाई बल पुर्याएको छ ।
यद्यपि, टाउङ चाइल्डलाई कुन जनावरले मारेको थियो भन्ने विषयमा पूर्ण निश्चितता छैन । तर यस्ता प्रमाणले हाम्रा पुर्खा पनि अन्य जनावरजस्तै सिकारी पक्षीको सिकार बन्ने जोखिममा थिए भन्ने देखाउँछन् ।
आकाशको डरले मानिसको जीवनशैली कसरी बदल्यो ?
शिकारी पंक्षीबाट जोगिनुपर्ने बाध्यताले हाम्रा पुर्खाको व्यवहार र विकासमा भूमिका खेलेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ ।
जेम्स कोलका अनुसार शुरुवाती दिनहरुमा मानिसका पुर्खाले चीलजस्ता पक्षीसहित विभिन्न सिकारी जनावरबाट खतरा सामना गर्नुपर्थ्यो । त्यस्ता खतराबाट बच्न विकसित भएका व्यवहारले मानिसको जीवनशैलीमा प्रभाव पारेको हुन सक्छ ।
दुई खुट्टामा उभिएर हिँड्न सक्ने क्षमताले वरपरको वातावरण हेर्न र टाढाबाट आउन सक्ने खतरा पहिचान गर्न सहयोग गरेको हुन सक्छ ।
त्यस्तै, समूहमा बस्ने, एकअर्कालाई सहयोग गर्ने र सामूहिक रूपमा आफ्नो रक्षा गर्ने व्यवहार पनि बाँच्नका लागि उपयोगी थिए ।
जमिनमा सिकार गर्ने जनावर र आकाशबाट झम्टिने पंक्षीको आक्रमण गर्ने तरिका फरक हुन्थ्यो । सिंह वा ब्वाँसोले सिकारको पछ्याउन सक्छन्, तर चीलजस्ता पंक्षी रूखका हाँगाबीच लुकेर अचानक आक्रमण गर्न सक्छन् ।
त्यसैले, समूहमा बस्दा धेरै आँखाले विभिन्न दिशामा निगरानी गर्न सम्भव हुन्थ्यो । कसैले खतरा देखेमा अरूलाई सचेत गराउन सक्थ्यो ।
यसलाई ‘म्यानी आइज इफेक्ट’ अर्थात् धेरै जनाले एकसाथ निगरानी गर्दा प्राप्त हुने सुरक्षा लाभका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।
तर मानिसको दुई खुट्टामा हिँड्ने क्षमता वा समूहमा बस्ने बानी सिकारी पंक्षीको डरकै कारण विकसित भएको हो भन्ने प्रमाणित भइसकेको छैन ।
यी व्यवहारको विकासमा विभिन्न वातावरणीय र जैविक कारणले भूमिका खेलेका हुन सक्छन् । शिकारी पंक्षीबाट जोगिनुपर्ने आवश्यकता तीमध्ये एउटा सम्भावित कारण हो ।
भाषा विकासमा पनि थियो आकाशको खतराको भूमिका ?
मानिसले भाषा कसरी विकास गरे भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर अझै भेटिएको छैन । तर सिकारीबाट बच्न एकअर्कालाई चेतावनी दिने आवश्यकताले सञ्चारको विकासमा योगदान गरेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ ।
समूहमा बस्ने मानिसका पुर्खाले खाना खोज्ने, वातावरणको निगरानी गर्ने र एकअर्कालाई सहयोग गर्ने काम गर्नुपर्थ्यो ।
समूहका सदस्य फरक–फरक ठाउँमा हुँदा केवल हातको इशारा वा अनुहारको भावबाट सूचना दिन सम्भव हुँदैनथ्यो । यस्तो अवस्थामा आवाजमार्फत चेतावनी दिनु उपयोगी हुन सक्थ्यो ।
प्राइमेटका विभिन्न प्रजातिले पनि फरक–फरक सिकारीका लागि फरक चेतावनी आवाज निकाल्ने गर्छन् । उदाहरणका लागि, जमिनमा रहेका सिकारी र आकाशबाट आउने पंक्षी देख्दा उनीहरूले फरक आवाज निकाल्न सक्छन् ।
म्याकग्राका अनुसार कुनै खास खतराका लागि फरक आवाज प्रयोग गर्ने यस्तो व्यवहारलाई भाषा विकास हुनुअघिको सञ्चार प्रणालीसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ ।
यद्यपि, सिकारी पक्षीबाट बच्ने आवश्यकताले नै मानव भाषा विकास गराएको हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न पर्याप्त प्रमाण छैन ।
बच्चालाई उठाएर लैजाने विशाल चीलका पुराना कथा
विशाल सिकारी पक्षीको प्रभाव वैज्ञानिक प्रमाणमा मात्र सीमित छैन । विभिन्न समाजका लोककथा र परम्परामा पनि यस्ता पक्षीको वर्णन पाइन्छ ।
न्युजिल्यान्डका माओरी समुदायमा ‘ते होकियोई’ नामको विशाल चीलले बच्चालाई उठाएर लैजाने कथा प्रचलित छ। केही विज्ञले यो कथा कुनै समय अस्तित्वमा रहेको विशाल हास्ट्स ईगलसँग सम्बन्धित हुन सक्ने अनुमान गरेका छन् ।
हास्ट्स ईगल न्युजिल्यान्डमा पाइने विशाल सिकारी पंक्षी थियो । यसले करिब चार मिटरसम्म अग्ला हुन सक्ने मोआ नामका विशाल पक्षीको सिकार गर्थ्यो । यसको पञ्जा शक्तिशाली थियो र यसले तीव्र गतिमा झम्टिएर सिकारलाई ढाल्न सक्थ्यो ।
लन्डनस्थित नेचुरल हिस्ट्री म्युजियमकी वरिष्ठ क्युरेटर जोआन कुपरका अनुसार हास्ट्स ईगल एक प्रकारको उड्ने बाघजस्तै थियो । यसको आकार र सिकार गर्ने क्षमता असाधारण थियो ।
यस्तो पंक्षीले मानिसका बच्चालाई समेत खतरा पुर्याउन सक्ने सम्भावना विज्ञहरूले औँल्याएका छन् । यही कारण माओरी र उत्तरी अमेरिकाका आदिवासी समुदायका कथामा बच्चालाई उठाएर लैजाने विशाल पक्षीको वर्णन आएको हुन सक्ने अनुमान छ ।
यस्ता कथा प्राचीन ग्रिक परम्परामा पनि भेटिन्छन् । ती कथामा सारसले बच्चा ल्याउने होइन, चोरेर लैजाने प्रसंगसमेत पाइन्छ ।
तर यी सबै लोककथा वास्तविक घटनाकै प्रत्यक्ष अभिलेख हुन् भन्ने निश्चित छैन । यद्यपि, विशाल पंक्षीप्रतिको मानिसको आकर्षण र डरले यस्ता कथालाई पुस्तौँसम्म जीवित राखेको हुन सक्छ ।
अहिले पनि चीलले बच्चालाई उठाएर लैजान सक्छ ?
उन्नाइसौँ शताब्दीमा अमेरिकाको टेनेसीबाट प्रकाशित एउटा समाचारमा विशाल खैरो चीलले सानो बालकलाई उठाएर लगेको दाबी गरिएको थियो । समाचारअनुसार पक्षीले तीव्र गतिमा झम्टिएर बालकको कपडामा पञ्जा गाडेको थियो ।
बालकलाई लिएर उडेको पक्षीको पछि घरमा काम गर्ने एक युवती दौडिएकी थिइन् । करिब दुई माइल टाढा पुगेपछि पक्षीले बालकलाई केही समयका लागि जमिनमा राखेको बताइएको थियो ।
नजिकै रहेका एक सिकारीले ठूलो आवाज गरेपछि पक्षी उडेर गएको र बालक सकुशल रहेको समाचारमा उल्लेख थियो ।
यद्यपि, यस्तो पुरानो समाचारमा उल्लेख गरिएको घटनालाई स्वतन्त्र प्रमाणबिना प्रमाणित तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन ।
आजका ठूला चीलले साना जनावरको सिकार गर्न सक्छन् । तर स्वस्थ मानव बालकलाई उठाएर लामो दूरीसम्म उडाउन सक्ने क्षमता चीलको प्रजाति, तौल र परिस्थितिमा निर्भर हुन्छ ।
सामान्यतया मानिसलाई चीलको नियमित सिकार मानिँदैन ।
विशाल पंक्षी हराए, मानिसको युग सुरु भयो
विशाल सिकारी पक्षीको प्रभुत्व सधैँ कायम रहेन । करिब ११ हजार ७०० वर्षअघि प्लाइस्टोसिन युगको अन्त्यतिर पुग्दा विशाल स्तनधारी र धेरै ठूला सिकारी पक्षी लोप भइसकेका थिए ।
जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय परिवर्तन र मानव गतिविधिमध्ये कुन कारणले कुन प्रजाति लोप भयो भन्ने विषय सबैमा एकै किसिमको निष्कर्ष छैन ।
तर संसारभर मानिसको विस्तार र प्राकृतिक वातावरणमा परेको प्रभावले धेरै ठूला जनावरको अस्तित्वमा असर पारेको मानिन्छ ।
जोआन कुपरका अनुसार मानिस र विशाल सिकारी पक्षीबीचको सम्बन्धमा आकर्षण, सम्मान र डर तीनवटै पक्ष थिए । मानिसले यस्ता पक्षीलाई हेरेर आश्चर्य मान्थे, तर तिनसँग एउटै वातावरणमा बस्न सधैँ सहज थिएन ।
हजारौँ पुस्ताअघिको त्यो संघर्ष आज प्रत्यक्ष रूपमा हाम्रो जीवनको हिस्सा छैन । तर त्यसले मानिसका पुर्खाले सामना गरेका खतराबारे महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ ।
जमिनका हिंस्रक जनावरबाट मात्र होइन, आकाशबाट आउने सिकारीबाट समेत जोगिनुपर्ने संसारमा मानिसका पुर्खाले कसरी बाँच्ने, समूहमा रहने र एकअर्कालाई सचेत गराउने व्यवहार विकास गरे भन्ने विषय अझै अनुसन्धानको क्षेत्र हो ।
विशाल पंक्षीको युग समाप्त भयो । त्यसपछि पृथ्वीमा मानिसको प्रभुत्व बढ्दै गयो ।
तर कुनै समय आकाशमा फैलिएको ती विशाल पखेटाको छाया हाम्रा पुर्खाको जीवनमा कति गहिरो थियो भन्ने प्रश्नले आज पनि वैज्ञानिकहरूलाई आकर्षित गरिरहेको छ ।
