यहाँ प्रश्न फुयाँल दोषी छन् भन्ने होइन । बरु, उनले आफ्नै स्पष्टीकरणमा उल्लेख गरेका परिस्थितिले न्यायिक स्वतन्त्रता, आचरण र जवाफदेहिताबारे जायज प्रश्न उठाएका छन् कि छैनन् र तिनको थप छानबिन आवश्यक छ कि छैन भन्ने हो ।
काठमाडौँ — फिक्सर इनम सापकोटा र सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश हरि फुयाँलबीच ह्वाट्सएपमा भएको भनिएको कुराकानी सार्वजनिक भएपछि उनीहरूबीचको सम्पर्कको पृष्ठभूमी र सर्वोच्चका न्यायधिशको भूमिकाबारे गम्भीर प्रश्नहरु उठेका छन् ।
फुयाँलले यस विषयमा आफूले कुनै गलत काम नगरेको दाबी गर्दै सापकोटासँग सम्पर्क हुन पुगेको परिस्थितिबारे स्पष्टीकरण दिएका छन् । उनले आफू र अन्य न्यायाधीशले अन्ततः यस विषयमा सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराएको पनि दाबी गरेका छन् ।
यहाँ प्रश्न फुयाँल दोषी छन् भन्ने होइन । बरु, उनले आफ्नै स्पष्टीकरणमा उल्लेख गरेका परिस्थितिले न्यायिक स्वतन्त्रता, आचरण र जवाफदेहिताबारे जायज प्रश्न उठाएका छन् कि छैनन् र तिनको थप छानबिन आवश्यक छ कि छैन भन्ने हो ।
यस विषयमा अझै अनुत्तरित रहेका ५ प्रश्न छन् ।
१. प्रधानमन्त्रीको प्रतिनिधि हुँ भन्ने दाबी पुष्टि नभएको व्यक्तिसँग उनले किन सम्पर्क गरे ?
फुयाँलका अनुसार प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको सन्देश लिएर आएको दाबी गरेका सापकोटाको भनाइलाई आफू र अन्य न्यायाधीशले सुरुमा पुष्टि गरेका थिएनन् ।
यहाँनेर अर्को पनि महत्वपूर्ण सवाल छ । त्यो हो भने के कुनै व्यक्ति प्रधानमन्त्री संदेश भन्दै कुराकानी गर्न आइरहेको दाबी गर्दैमा के त्यो दाबी सही हुन्छ ? कुनै विचाराधीन मुद्दासँग सम्बन्धित व्यक्तिको सन्देश आएको अवस्थामा आधिकारिक माध्यमबाट त्यसको पुष्टि गर्नुको सट्टा बिचौलियामार्फत आएको सन्देशमा भर पर्नुपर्ने कारण के थियो ? त्यो अवस्था कसरी निर्माण भयो ?
२. विचाराधीन मुद्दासँग सम्बन्धित भनिएको सन्देशबारे छलफल गर्न होटलमा भेट्नु किन उपयुक्त ठानियो ?
फुयाँलले होटल हिमालयमा भएको भेटको परिस्थितिबारे स्पष्टीकरण दिँदै त्यसमा अन्य न्यायाधीशहरू पनि उपस्थित रहेको बताएका छन् ।
यो किन महत्त्वपूर्ण छ ? अन्य न्यायाधीशको उपस्थिति हुँदैमा उक्त भेटको औचित्य पुष्टि हुँदैन । भेटको उद्देश्य के थियो ? त्यहाँ के कुराकानी भयो ? न्यायिक स्वतन्त्रता जोगाउन कस्ता सावधानी अपनाइएका थिए ? अनि यस्तो भेटलाइ न्यायिक आचारसंहिताले के भन्छ ?
३. रोहित गुप्ताको मुद्दाबारे वास्तवमा के कुराकानी भएको थियो र फुयाँलले त्यसमा कस्तो प्रतिक्रिया जनाएका थिए ?
सार्वजनिक भएको भनिएको ह्वाट्सएप संवादले गुप्ताको मुद्दाबारे भएको कुराकानीलाई सार्वजनिक बहसको विषय बनाएको छ । वास्तवमा के सन्देश आदानप्रदान भएका थिए, ती कुन क्रममा भएका थिए र तिनको सन्दर्भ के थियो भन्ने विषयले घटनाको वास्तविकता बुझ्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
यो किन महत्त्वपूर्ण छ भने कुनै न्यायाधीशलाई प्रभावित पार्ने प्रयास गर्दै पठाइएको अनपेक्षित सन्देश प्राप्त गर्नु र न्यायिक स्वतन्त्रतामा आँच पुग्न सक्ने कुराकानीमा सहभागी हुनु फरक विषय हुन् । के कुराकानी भएको थियो र त्यसमा फुयालको प्रतिक्रिया कस्तो थियो भन्ने यकिन गर्न संवादको सम्पूर्ण विवरण केलाउन आवश्यक छ ।
४. सापकोटाको गतिविधि अनुचित रहेको शंका फुयाललाई कहिले लाग्यो र त्यसपछि उनले के गरे ?
फुयाँलका अनुसार समयक्रमसँगै सापकोटाबारे शंका उत्पन्न भएको थियो । त्यसपछि सापकोटाबारेको जानकारी सरकारी निकायहरूलाई दिइएको थियो ।
यसमा घटनाक्रमको समय महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शंका कहिले उत्पन्न भयो ? त्यसको आधार के थियो ? सम्बन्धित निकायलाई कहिले जानकारी गराइयो ? फुयाँलको भनाइ पुष्टि गर्ने अभिलेख छन् कि छैनन् ? यी प्रश्नको जवाफ प्रमाणका आधारमा दिन सकिन्छ । तिनलाई अड्कलबाजीमा छाड्न मिल्दैन । यसका अलवा उनले व्यक्तिगत तवरले इनमबारे बुझ्न प्रयास गरेको बताएका छन् । तर त्यसलाइ स्वतन्त्र पुष्टी गर्ने आधारहरु के छन् ? अनि के यो न्यायधिशको पदमा बसेर गर्न मिल्ने स्वभाविक कुरा थियो ?
५. सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशसम्बन्धी संवैधानिक व्यवस्थाअनुसार यस विषयमा छानबिन आवश्यक छ कि छैन ?
फुयाँलले आफूले कुनै गलत काम नगरेको दाबी गर्दै यस विषयमा छानबिनको माग गरेका छन् ।
यो निकै महत्त्वपूर्ण सवाल हो। कुनै औपचारिक प्रक्रिया अघि बढाउने विषयमा विचार गर्दा त्यसको आधार प्रमाण हुनुपर्छ र संवैधानिक व्यवस्थाको पालना गरिनुपर्छ । प्रश्न के हो भने कानुनअनुसार कारबाही गर्न अधिकारप्राप्त निकायले यस विषयको परीक्षण गर्नुपर्ने परिस्थिति बनेको छ कि छैन भन्ने हो । कुनै निश्चित परिणामलाई पहिल्यै सही वा गलत ठहर गर्नु होइन ।
यी प्रश्न फुयालको व्यक्तिगत आचरणमा मात्र सीमित छैनन् । न्यायिक अधिकारको जिम्मेवारी पाएकाहरूबाट अपेक्षा गरिने आचरण र बाह्य प्रभावबाट न्यायपालिकालाई जोगाउन आवश्यक सुरक्षाका विषय पनि यससँग जोडिएका छन् । उनको स्पष्टीकरणलाई उपलब्ध प्रमाण र संवाद हुँदाका परिस्थितिसँग दाँजेर मूल्यांकन गर्नुपर्छ । त्यसले उठेका प्रश्नको पर्याप्त जवाफ दिन्छ कि दिँदैन भन्ने कुरा सूक्ष्म परीक्षणबाट मात्रै टुंगो लाग्न सक्छ ।
न्यायाधीशको पदले व्यक्तिगत इमानदारी का साथ् साथै बढी जिम्मेवारीको पनि माग गर्छ । न्यायपालिकालाई वास्तविक वा देखिने बाह्य प्रभावबाट जोगाउने आचरणगत मापदण्डको पालना गर्नु त्यसको अनिवार्य सर्त हो । विचाराधीन मुद्दासँग सम्बन्धित अनुचित सम्पर्क भएको देखिने अवस्था मात्रै पनि स्पष्ट र विश्वसनीय स्पष्टीकरण माग्ने विषय बन्न सक्छ ।
न्यायिक स्वतन्त्रता संवैधानिक प्रत्याभूति मात्रै होइन, यो जनविश्वाससँग पनि जोडिएको विषय हो । न्यायाधीशहरू बाह्य प्रभावबाट मुक्त हुनुका साथै आफ्नो स्वतन्त्रतामाथि प्रश्न उठ्न सक्ने परिस्थितिबारे जवाफ दिन तयार हुनुपर्छ । सार्वजनिक भएको भनिएको संवादले मात्रै कुनै गलत आचरण पुष्टि गर्दैन । तर, त्यसले उठाएका प्रश्नको चित्तबुझ्दो जवाफ आउन आवश्यक छ ।
न्यायपालिकाको विश्वसनीयता यस्ता प्रश्नलाई खुला, निष्पक्ष र कानुनसम्मत ढंगले सम्बोधन गर्न सक्ने क्षमतामा निर्भर गर्छ ।
