दशैं भन्नेबित्तिकै नयाँ लुगा, टीका–जमरा, आफन्तसँगको भेटघाट र मीठा परिकारको सम्झना आउँछ। अझ दशैंको खानपानमा मासुका विभिन्न परिकारको विशेष महत्त्व हुन्छ। घरमा खसी काट्ने, मासुका परिकार बनाएर आफन्तलाई खुवाउने र मिठोमसिनो खाने चलन नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको छ।
तर दशैंको रमाइलोमा खानपानको मात्रा र गुणस्तरमा ध्यान नदिँदा स्वास्थ्यमा समस्या देखिन सक्छ। मासुका परिकारसँगै चिल्लो, नुनिलो र मसलेदार खानेकुरा, मदिरा तथा कोक, फेन्टा जस्ता चिनीजन्य पेय पदार्थको सेवन बढ्दा पाचन प्रणालीदेखि मुटु, रक्तचाप र रगतमा चिनीको मात्रा प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले दशैंमा स्वादसँगै स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने पोषणविद्हरूको सुझाव छ।
जनस्वास्थ्यविद् अरुणा उप्रेतीका अनुसार दशैंमा खाइने परम्परागत परिकार आफैँमा स्वादिला र मौलिक छन्। समस्या परिकारमा भन्दा पनि तिनलाई पकाउने तरिका र खाने मात्रामा हुने गरेको छ। परम्परागत खानालाई छाडेर बजारमा पाइने तयारी परिकार, प्याकेटका अचार, जंकफुड र चिनी मिसाइएका पेय पदार्थको प्रयोग बढ्नु स्वास्थ्यका दृष्टिले चिन्ताजनक रहेको उनी बताउँछिन्।
‘पेट अघाए पनि जिब्रोको स्वादका लागि खानेकुरा खाइरहन्छौँ, जुन गलत हो,’ उप्रेती भन्छिन्। उनका अनुसार दशैंमा पनि भोक, शरीरको आवश्यकता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानपान गर्नुपर्छ।
दशैंमा खसीको मासुको प्रयोग बढी हुन्छ। खसीको मासु रातो मासुको समूहमा पर्ने भएकाले यसमा बोसोको मात्रा बढी हुन सक्छ। रातो मासुमा भिटामिन बी–१२ र आइरनजस्ता पोषक तत्त्व पाइने भए पनि अत्यधिक सेवनले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। त्यसैले मासु खाँदा मात्रा र पकाउने तरिकामा ध्यान दिन आवश्यक छ।
डा. उप्रेतीले स्वस्थ व्यक्तिले पनि खसीको मासु सीमित मात्रामा खानुपर्ने सुझाव दिएकी छन्। उनका अनुसार दिनमा चारदेखि पाँच चोक्टासम्म खसीको मासु खान सकिन्छ। यद्यपि उपयुक्त मात्रा व्यक्तिको उमेर, शारीरिक सक्रियता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक पर्न सक्छ।
वीर अस्पतालकी पोषणविद् साजना दाहाल पनि दशैंमा मासु पोलेर, भुटेर र तारेर खाने चलनमा सुधार गर्नुपर्ने बताउँछिन्। विश्व स्वास्थ्य संगठनको सिफारिसअनुसार रातो मासुको सेवन सीमित राख्नु उपयुक्त हुन्छ। सामान्य स्वस्थ वयस्कका लागि सातामा करिब ३५० देखि ५०० ग्रामसम्म पकाएको रातो मासु सेवन गर्ने सीमालाई सन्दर्भका रूपमा लिन सकिन्छ। यो मात्रा सबै व्यक्तिका लागि एउटै नियम भने होइन।
मासु मात्रै खाँदा शरीरलाई आवश्यक पर्ने सबै पोषक तत्त्व प्राप्त हुँदैनन्। मासुसँगै हरियो सागसब्जी, तरकारी, सलाद, फलफूल र फाइबरयुक्त खानेकुरा समावेश गर्दा पाचन प्रणालीलाई सहयोग पुग्छ र कब्जियतको समस्या कम गर्न मद्दत मिल्छ।
भुट्ने र पोल्नेभन्दा उसिन्ने वा छोपेर पकाउने
दशैंमा मासु भुटेर, तारेर वा आगोमा पोलेर खाने चलन छ। तर अत्यधिक तापक्रममा मासु पोल्दा वा डढाउँदा स्वास्थ्यका लागि हानिकारक रासायनिक यौगिक बन्न सक्छन्। धेरै तेल, घिउ, नुन र मसला प्रयोग गर्दा पनि खानाको गुणस्तर प्रभावित हुन्छ।
पोषणविद् दाहालका अनुसार मासु पकाउँदा सकेसम्म कम तेल र नुन प्रयोग गर्नुपर्छ। मासुलाई छोपेर, मध्यम तापक्रममा विस्तारै पकाउँदा स्वाद कायम राख्दै पौष्टिक तत्त्वको संरक्षण गर्न सकिन्छ। मासु राम्रोसँग पाकेको सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
दशैंमा एकैपटक धेरै परिकार खानेभन्दा भोकअनुसार थोरै–थोरै खानु राम्रो हुन्छ। एक छाकमा धेरै गरिष्ठ खाना खाइएको छ भने अर्को छाक हल्का र सन्तुलित बनाउन सकिन्छ। तर खाएको खाना पचाउन वा बढी खाएको क्षतिपूर्ति गर्न भन्दै लामो समय भोकै बस्नु उचित हुँदैन।
कोक, फेन्टा र मदिराको सट्टा घरेलु पेय
मासुका परिकारसँग कोक, फेन्टा र अन्य गुलिया पेय पदार्थ पिउने चलन पनि बढेको छ। यस्ता पेय पदार्थमा चिनीको मात्रा धेरै हुन सक्छ, जसले शरीरमा अतिरिक्त ऊर्जा थप्नुका साथै तौल र रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न कठिन बनाउन सक्छ। मदिराले पनि स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या निम्त्याउन सक्छ।
यस्ता पेय पदार्थको सट्टा घरमै तयार गरिएको मही, सादा लस्सी, दही वा सादा पानी रोज्न सकिन्छ। कागती पानीमा चिनी नहाली पिउनु पनि राम्रो विकल्प हो। मधुमेह भएका व्यक्तिले गुलिया पेय पदार्थ र चिनी मिसाइएका सर्वतबाट विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।
प्याकेटमा पाइने चिप्स, तयारी अचार र अन्य प्रशोधित खानेकुराको प्रयोग घटाएर घरमै बनाइएका परिकारलाई प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ। दशैंको खानपानमा मौलिकता जोगाउँदै स्वस्थ विकल्प रोज्न सकिन्छ।
दीर्घरोगीले खानपानमा थप सावधानी अपनाउनुपर्ने
उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटु तथा मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले दशैंमा खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। धेरै नुन, बोसो, चिनी र मदिराले उनीहरूको स्वास्थ्यमा थप जोखिम निम्त्याउन सक्छ।
यस्ता व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मासु तथा अन्य परिकारको मात्रा निर्धारण गर्नुपर्छ। मधुमेह भएका व्यक्तिले गुलिया पेय पदार्थबाट जोगिनुका साथै नियमित रूपमा रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ। मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो रोगको अवस्था र उपचारअनुसार प्रोटिन, नुन तथा तरल पदार्थको मात्रा मिलाउनुपर्ने हुन सक्छ।
दशैंमा व्रत बस्ने वा धार्मिक विधिअनुसार उपवास गर्ने व्यक्तिले पनि स्वास्थ्यको ख्याल गर्नुपर्छ। लामो समयसम्म शरीरलाई आवश्यक पोषण र पानीबाट वञ्चित गर्नु उचित हुँदैन। विशेषगरी दीर्घरोगी तथा नियमित औषधि सेवन गर्ने व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहबिना खानपान वा औषधिको तालिकामा परिवर्तन गर्नु हुँदैन।
दशैंमा आफन्तसँग भेटघाट, टीका थाप्ने, आशीर्वाद लिने र भोजभतेरमा सहभागी हुने क्रमले नियमित दिनचर्या प्रभावित हुन सक्छ। धेरै समय बसेर बिताउने र शारीरिक गतिविधि कम गर्ने बानीले पनि स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।
पोषणविद् दाहाल दैनिक कम्तीमा आधा घण्टा हिँड्न सुझाव दिन्छिन्। स्वास्थ्य अवस्थाले साथ दिएमा बिहान वा साँझ हिँड्ने, हल्का व्यायाम गर्ने र घरायसी काममा सक्रिय रहने बानी उपयोगी हुन्छ। खाना खाएलगत्तै कडा व्यायाम गर्नुको सट्टा केही समय आराम गरेर हल्का हिँडडुल गर्न सकिन्छ।
पर्याप्त निद्रा, नियमित पानी सेवन र सन्तुलित खानपानलाई पनि दशैंको दिनचर्यामा समेट्नुपर्छ। चाडपर्वमा रमाइलो गर्ने नाममा निद्रा र आरामलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
मासु सुरक्षित राखौँ, स्वास्थ्यको जोखिम घटाऔँ
दशैंमा एकैपटक धेरै मासु ल्याउने र लामो समयसम्म घरमा भण्डारण गर्ने चलन हुन्छ। मासु सुरक्षित तरिकाले भण्डारण नगर्दा जीवाणु वृद्धि भएर खाद्यजन्य रोगको जोखिम बढ्न सक्छ।
काँचो मासुलाई सफा र बन्द भाँडोमा राखेर अन्य खानेकुराबाट अलग गर्नुपर्छ। फ्रिजमा राख्दा सामान्य चिस्यान कक्षको तापक्रम ४ डिग्री सेल्सियस वा सोभन्दा कम र लामो समयका लागि जमाउने कक्षको तापक्रम माइनस १८ डिग्री सेल्सियस वा सोभन्दा कम हुनुपर्छ। पकाएको मासु पनि दुई घण्टाभित्र चिस्याएर फ्रिजमा राख्नु उपयुक्त हुन्छ। धेरै गर्मी भएको अवस्थामा यो समय अझ कम गर्नुपर्छ।
मासु पुनः खानुअघि राम्ररी तताउनुपर्छ। लामो समय कोठाको तापक्रममा राखिएको वा गन्ध, रङ र बनावटमा असामान्य परिवर्तन देखिएको मासु नखानु सुरक्षित हुन्छ।
दशैं नेपालीको ठूलो सांस्कृतिक पर्व हो। यसको रमाइलो मीठो खानेकुरा र भोजभतेरमा मात्र सीमित छैन; परिवारसँगको आत्मीयता, भेटघाट, आशीर्वाद र सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरतामा पनि यसको विशेषता छ।
त्यसैले यसपालिको दशैंमा मासुका परिकारको स्वाद लिँदै मात्रा मिलाउने, तरकारी र फलफूल खाने, गुलिया पेय तथा मदिराबाट टाढा रहने, नियमित हिँडडुल गर्ने र खानपानलाई सुरक्षित राख्ने बानी अपनाऔँ। स्वादमा संयम, खानपानमा सन्तुलन र दिनचर्यामा सक्रियता—स्वस्थ दशैं मनाउने सरल सूत्र यही हो।
प्रकाशित: ३१ आश्विन २०८३ २१:०० शनिबार
