गोरखा जिल्लाको पालुङटार नगरपालिकामा अवस्थित लिगलिगकोट समुद्री सतहदेखि करिब १ हजार ४३७ मिटर उचाइमा रहेको ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक तथा पर्यटकीय स्थल हो। आधुनिक नेपालको एकीकरणको प्रारम्भिक इतिहाससँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने यस स्थलको आफ्नै विशिष्ट ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक महत्त्व छ। विशेषगरी, दौड प्रतियोगितामार्फत राजा छनोट गर्ने परम्पराले लिगलिगकोटलाई नेपालको इतिहासमा विशिष्ट पहिचान दिएको छ।
लोपोन्मुख बन्दै गएको ऐतिहासिक परम्परा र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, साहसिक खेलकुदको प्रवर्द्धन तथा स्थानीय पर्यटनको विकास गर्ने उद्देश्यले वि.सं. २०६७ देखि आधुनिक स्वरूपमा लिगलिग दौड प्रतियोगिता सञ्चालन हुँदै आएको छ। यस वर्ष पालुङटार नगरपालिकाको आयोजनामा १२औँ लिगलिग दौड प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने तयारी गरिएको छ। यस प्रतियोगिताले ऐतिहासिक विरासतलाई वर्तमान पुस्तासँग जोड्नुका साथै पालुङटार र समग्र गोरखाको पर्यटन प्रवर्द्धनमा योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
लिगलिग दौडको सुरुवात चेपेघाटबाट हुन्छ, जहाँ चेपे र मर्स्याङ्दी नदीको सङ्गम रहेको छ। त्यहाँबाट गोरखाको पालुङटार नगरपालिकास्थित ऐतिहासिक लिगलिगकोटको कालिका मन्दिर परिसर तथा दरबार क्षेत्रसम्म पुग्ने यस दौडको दूरी करिब १३.८ किलोमिटर रहेको छ।
उकालो–ओरालो, ग्रामीण बस्ती, ऐतिहासिक मार्ग र विविध भौगोलिक बनावट पार गर्नुपर्ने भएकाले यो प्रतियोगिता सामान्य दौड मात्र होइन, साहस, धैर्य, शारीरिक क्षमता र आत्मविश्वासको परीक्षा पनि हो। यही विशेषताले लिगलिग दौडलाई साहसिक खेलकुद तथा पर्यटनसँग जोडेको छ।
प्रतियोगितामा प्रथम हुने धावकलाई नगद पुरस्कारका साथै ऐतिहासिक परम्पराको प्रतीकका रूपमा श्रीपेच र पगरी पहिर्याएर एक दिनका लागि ‘राजा’को उपाधिसहित सम्मान गर्ने चलन रहेको छ। यसले प्रतियोगितालाई अन्य खेलकुद कार्यक्रमभन्दा पृथक् र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको उत्सवका रूपमा स्थापित गरेको छ।
पालुङटार नगरपालिकाको आयोजनामा १२औँ लिगलिग दौड प्रतियोगिता वि.सं. २०८३ असोज २९ गते बिहान सञ्चालन हुने कार्यक्रम रहेको छ। चेपे र मर्स्याङ्दी नदीको दोभानस्थित चेपेघाटबाट सुरु भई ऐतिहासिक लिगलिगकोट दरबार क्षेत्रसम्म पुग्ने यस प्रतियोगितामा धावकहरूको सहभागिता प्रोत्साहित गर्न आकर्षक नगद पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको छ।
यस दौडमा प्रथम हुनेले रु. १ लाख १२ हजार ११२, द्वितीय हुनेले रु. ८७ हजार ११२, तृतीय हुनेले रु. ६२ हजार ११२ र सान्त्वना स्थान प्राप्त गर्नेले रु. ४२ हजार ११२ नगद पुरस्कार प्राप्त गर्नेछन्।
यी पुरस्कारले धावकहरूको उत्साह बढाउनुका साथै स्थानीय तथा राष्ट्रिय स्तरमा प्रतियोगिताको आकर्षण विस्तार गर्न सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। प्रतियोगिताले खेलकुद प्रतिभाको पहिचान, शारीरिक तन्दुरुस्ती र साहसिक खेलप्रतिको रुचि विकासमा समेत योगदान दिन सक्छ।
दौडबाट राजा छान्ने ऐतिहासिक परम्परा
लिगलिगकोटको सबैभन्दा चर्चित ऐतिहासिक विशेषता भनेको दौड प्रतियोगितामार्फत राजा छनोट गर्ने परम्परा हो। बाइसे–चौबिसे राज्यका कालमा विजयादशमीका दिन चेपेघाटदेखि लिगलिगकोटको दरबारसम्म दौड आयोजना गरिन्थ्यो। उक्त दौडमा सबैभन्दा पहिले गन्तव्यमा पुग्ने व्यक्तिलाई राजा घोषित गर्ने चलन रहेको ऐतिहासिक विवरणहरूमा उल्लेख पाइन्छ।
त्यतिबेलाको सामाजिक तथा राजनीतिक परिवेशमा वंश, परिवार वा परम्परागत उत्तराधिकारका आधारमा मात्र नेतृत्व छनोट गर्ने अभ्यासभन्दा फरक यस परम्परामा शारीरिक क्षमता र प्रतिस्पर्धात्मक योग्यतालाई महत्त्व दिइन्थ्यो। त्यसैले लिगलिगकोटको दौडलाई ऐतिहासिक प्रतिस्पर्धात्मक नेतृत्व छनोटको एउटा रोचक अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
तर, यस परम्परालाई आजको लोकतान्त्रिक निर्वाचन प्रणालीसँग पूर्ण रूपमा समान मान्न मिल्दैन। यद्यपि, प्रतिस्पर्धाका आधारमा नेतृत्व छनोट गर्ने यस ऐतिहासिक अभ्यासले लिगलिगकोटलाई नेपालको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा विशेष स्थान दिएको छ।
ऐतिहासिक विवरणअनुसार वि.सं. १६१६ मा लमजुङका राजकुमार द्रव्य शाहले स्थानीय सहयोगीहरूको मद्दतमा लिगलिगकोटमाथि अधिकार जमाएपछि दौडमार्फत राजा छनोट गर्ने परम्पराको अन्त्य भएको मानिन्छ। त्यसपछि द्रव्य शाहको नेतृत्वमा गोरखा राज्यको विकास हुँदै गयो, जसले पछि आधुनिक नेपालको एकीकरणको इतिहासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। यसरी लिगलिगकोट केवल एउटा ऐतिहासिक गढ मात्र नभई नेपालको राज्य निर्माण, नेतृत्व छनोट र राजनीतिक परिवर्तनको इतिहाससँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण सम्पदा हो।
आधुनिक लिगलिग दौड : मौलिक परम्पराको पुनर्जीवन
समयक्रममा ओझेल पर्दै गएको ऐतिहासिक मौलिक परम्परालाई पुनर्जीवित गर्ने उद्देश्यले वि.सं. २०६७ देखि आधुनिक स्वरूपमा लिगलिग दौड प्रतियोगिता सञ्चालन हुँदै आएको छ। यस अभियानमा ‘लिगलिगकोट विकास अभियान’ तथा विभिन्न स्थानीय सङ्घसंस्था, क्लब र सरोकारवालाहरूको योगदान महत्त्वपूर्ण रहेको छ।
आधुनिक प्रतियोगिताले पुरानो दौड परम्परालाई जस्ताको तस्तै पुनःस्थापित गर्नेभन्दा पनि त्यसको ऐतिहासिक महत्त्वलाई सम्मान गर्दै खेलकुद, संस्कृति र पर्यटनसँग जोड्ने काम गरेको छ। यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहासबारे जानकारी दिने, स्थानीय पहिचानलाई सुदृढ बनाउने र ऐतिहासिक सम्पदाप्रति अपनत्व बढाउने अवसर प्रदान गरेको छ।
हरेक वर्ष आयोजना हुने यस प्रतियोगिताले स्थानीय समुदायलाई एकै ठाउँमा ल्याउने, खेलकुदप्रति आकर्षण बढाउने र लिगलिगकोटलाई राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने माध्यमका रूपमा समेत काम गर्दै आएको छ।
पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा लिगलिग दौडको योगदान
लिगलिग दौड प्रतियोगिताले पालुङटार तथा आसपासका क्षेत्रमा आन्तरिक र बाह्य पर्यटकको आवागमन बढाउन सक्ने महत्त्वपूर्ण सम्भावना बोकेको छ। ऐतिहासिक लिगलिगकोट, प्राकृतिक दृश्य, ग्रामीण जीवनशैली, स्थानीय कला, संस्कृति, भेषभूषा र परम्परालाई एउटै पर्यटन अनुभवमा जोड्न सकिएमा यस क्षेत्रको पर्यटन अझ आकर्षक बन्न सक्छ।
प्रतियोगितामा सहभागी धावक, पर्यटक र दर्शकहरूको आगमनले स्थानीय होटल, होमस्टे, यातायात, खानपान तथा हस्तकलासम्बन्धी व्यवसायलाई सहयोग पुर्याउन सक्छ। यसबाट स्थानीय रोजगारी सिर्जना, आम्दानी वृद्धि र ग्रामीण अर्थतन्त्रको सुदृढीकरणमा योगदान पुग्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
यसका लागि लिगलिगकोटसम्म पुग्ने मार्गको सुधार, पर्यटकीय सूचना केन्द्रको व्यवस्था, ऐतिहासिक जानकारीसहितका सूचना पाटी, सरसफाइ, खानेपानी, शौचालय, प्राथमिक उपचार र सुरक्षित पदमार्गको व्यवस्थापन आवश्यक छ। साथै, स्थानीय उत्पादन तथा सांस्कृतिक प्रस्तुतिलाई पर्यटनसँग जोड्न सकेमा प्रतियोगिताको आर्थिक र सामाजिक प्रभाव अझ बढाउन सकिन्छ।
संरक्षण र प्रवर्द्धनमा स्थानीय तहको भूमिका
लिगलिगकोटको ऐतिहासिक महत्त्वलाई दीर्घकालसम्म जोगाइराख्न पालुङटार नगरपालिकाको अग्रसरता सराहनीय छ। तथापि, यस ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र पर्यटन विकास कुनै एक निकायको प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैन। नगरपालिका, लिगलिगकोट विकास अभियानजस्ता विभिन्न स्थानीय सङ्घसंस्था, क्लब, पर्यटन व्यवसायी, इतिहासविद्, सञ्चारमाध्यम र स्थानीय समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।
नगरपालिकाले ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण, दौड प्रतियोगिताको व्यवस्थित सञ्चालन, पर्यटन पूर्वाधारको विकास र स्थानीय समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्न अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। साथै, लिगलिगकोटको इतिहाससँग सम्बन्धित प्रमाण, दस्तावेज, मौखिक इतिहास र पुरातात्त्विक महत्त्वको अध्ययन तथा अभिलेखीकरणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
प्रतियोगिताको व्यवस्थापनलाई अझ प्रभावकारी बनाउन पारदर्शी पुरस्कार प्रणाली, धावकहरूको सुरक्षा, प्राथमिक उपचार, वातावरणीय सरसफाइ र स्थानीय समुदायको लाभ सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था पनि आवश्यक छ। यसो गर्न सकेमा लिगलिग दौड केवल वार्षिक खेलकुद कार्यक्रम मात्र नभई दीर्घकालीन पर्यटन विकासको आधार बन्न सक्छ।
इतिहासको सम्मान , संस्कृतिको संरक्षण र समृद्धिको आधार
लिगलिगकोट नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक पहिचान बोकेको अमूल्य सम्पदा हो। दौडमार्फत राजा छनोट गर्ने परम्पराले यस क्षेत्रलाई विशिष्ट बनाएको छ। आधुनिक लिगलिग दौडले यही ऐतिहासिक विरासतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउँदै खेलकुद, पर्यटन र स्थानीय विकाससँग जोड्ने अवसर सिर्जना गरेको छ।
लिगलिग दौड प्रतियोगिताको सफल आयोजनाका लागि पालुङटार नगरपालिका, स्थानीय सङ्घसंस्था, धावक, पर्यटन व्यवसायी र सम्पूर्ण समुदायको सहकार्यमार्फत इतिहासको संरक्षणसँगै स्थानीय रोजगारी, पर्यटकीय पूर्वाधार र सांस्कृतिक पहिचानको विकासमा ध्यान दिन सकेमा लिगलिगकोट गोरखाको मात्र नभई नेपालकै एक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक तथा साहसिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।
लिगलिगकोटको इतिहास जोगाऔँ, लिगलिग दौडलाई निरन्तरता दिऔँ र स्थानीय पर्यटन तथा समृद्धिको नयाँ सम्भावना खोलौँ।
