कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले रोजगारी, व्यवसाय, समाज र विश्व राजनीतिमा पार्ने प्रभाव बढ्दै गएका बेला यस प्रविधिलाई बुझ्न उपयोगी पाँच पुस्तकको सूची सार्वजनिक गरिएको छ।
बुक्स मण्डलाले सन् २०२५ नोभेम्बर २८ मा प्रकाशित गरेको सूचीमा एआईका प्राविधिक आधार, एल्गोरिदममा हुने विभेद, मानव सीपको महत्त्व, प्रविधि उद्योगबीचको प्रतिस्पर्धा र विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनजस्ता विषय समेटिएका पुस्तक राखिएका छन्।
सूचीमा जोय बुओलामविनीको ‘अनमास्किङ एआई’, केड मेट्जको ‘जिनियस मेकर्स’, नितिन सेठको ‘ह्युमन एज इन द एआई एज’, इयान गुडफेलो, योशुआ बेन्जियो र आरोन कोरभिलको ‘डिप लर्निङ’ तथा करेन हाओको ‘एम्पायर अफ एआई’ छन्।
कम्प्युटर वैज्ञानिक तथा डिजिटल अधिकारकर्मी जोय बुओलामविनीको यस पुस्तकले एआई प्रणालीमा देखिन सक्ने जातीय तथा लैङ्गिक पूर्वाग्रह र त्यसले निम्त्याउने सामाजिक असरबारे चर्चा गर्छ।
लेखिकाले प्रविधिमा अन्तर्निहित विभेद पहिचान गर्न गरेको अनुसन्धान र एल्गोरिदमिक न्यायका लागि चलाएको अभियानलाई पुस्तकमा प्रस्तुत गरेकी छन्। एआई प्रणाली मानिसले निर्माण गर्ने भएकाले त्यसमा विकासकर्ताको दृष्टिकोण, सीमा र पूर्वाग्रहसमेत प्रतिबिम्बित हुन सक्ने विषयलाई यसले जोड दिएको छ।
प्रविधिको प्रयोग गर्दा नागरिक अधिकार, समानता र न्यायलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सन्देश दिने यो पुस्तक एआईको नैतिक पक्ष बुझ्न चाहने पाठकका लागि उपयोगी मानिएको छ।
पत्रकार केड मेट्जको ‘जिनियस मेकर्स’ आधुनिक एआईको विकास र त्यसमा संलग्न वैज्ञानिक तथा प्रविधि कम्पनीहरूको प्रतिस्पर्धाबारे केन्द्रित छ।
पुस्तकले गुगल, फेसबुक, माइक्रोसफ्ट र ओपनएआईजस्ता कम्पनीसँग जोडिएको प्रविधिगत दौड तथा एआई विकासमा योगदान पुर्याएका अनुसन्धानकर्ताको भूमिका प्रस्तुत गर्छ। यसमा वैज्ञानिक अनुसन्धान, व्यावसायिक स्वार्थ र प्रविधिको विकाससँगै उठेका गोपनीयता, सुरक्षा तथा पूर्वाग्रहसम्बन्धी प्रश्नसमेत समेटिएका छन्।
एआईको विकास कसरी भयो र यसलाई अघि बढाउने प्रतिस्पर्धाले विश्वको प्रविधि उद्योगलाई कसरी प्रभावित गरिरहेको छ भन्ने बुझ्न पुस्तक उपयोगी हुने सूचीमा उल्लेख छ।
नितिन सेठको यस पुस्तकले एआईको विस्तारसँगै मानिसका लागि महत्त्वपूर्ण रहने सीप र क्षमताबारे चर्चा गर्छ।
एआईले जटिल तर्क, सिर्जनशीलता र भावनात्मक बुद्धिमत्तासँग सम्बन्धित काममा समेत प्रभाव पार्न थालेको अवस्थामा मानिसले आफ्नो विशिष्ट क्षमता कसरी विकास गर्ने भन्ने प्रश्न पुस्तकको केन्द्रमा छ।
समस्या समाधान, खुलापन, नेतृत्व, सन्तुलन र उद्यमशीलताजस्ता मानवीय गुणलाई प्राथमिकता दिँदै लेखकले प्रविधिमा आएको परिवर्तनसँग अनुकूल हुनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन्। एआईका कारण रोजगारीमा चुनौती आउन सक्ने भए पनि नयाँ अवसर सिर्जना हुने सम्भावनालाई समेत पुस्तकले समेटेको छ।
डिप लर्निङ - इयान गुडफेलो, योशुआ बेन्जियो र आरोन कोरभिल
एआईको प्राविधिक पक्ष बुझ्न चाहने पाठकका लागि ‘डिप लर्निङ’ महत्त्वपूर्ण पुस्तकका रूपमा सूचीमा समावेश छ। इयान गुडफेलो, योशुआ बेन्जियो र आरोन कोरभिलद्वारा लिखित यस पुस्तकले मेसिन लर्निङको एक विधि गहन सिकाइका गणितीय तथा अवधारणात्मक आधारबारे व्याख्या गर्छ।
यसमा न्युरल नेटवर्क, अनुकूलन एल्गोरिदम, कम्प्युटर दृष्टि, प्राकृतिक भाषा प्रशोधन, वाक् पहिचान र अन्य क्षेत्रमा गहन सिकाइको प्रयोगबारे चर्चा गरिएको छ। पुस्तकमा अनुसन्धानका विधि र व्यावहारिक प्रयोगसमेत समेटिएकाले एआईमा अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्न चाहने विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र सफ्टवेयर इन्जिनियरका लागि उपयोगी हुने उल्लेख छ।
पत्रकार करेन हाओको ‘एम्पायर अफ एआई’ ले एआई उद्योगको विस्तार, विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा र यस प्रविधिसँग जोडिएका आर्थिक तथा राजनीतिक प्रभावको विश्लेषण गर्छ।
पुस्तकले ओपनएआईजस्ता कम्पनीको विकास, प्रविधि क्षेत्रमा स्रोत र शक्तिको केन्द्रीकरण तथा एआई निर्माणका लागि आवश्यक कम्प्युटिङ क्षमता, तथ्याङ्क, ऊर्जा र पानीको खपतजस्ता विषयलाई उठाएको छ।
एआई विकासको प्रभाव केवल सफ्टवेयर र एल्गोरिदममा सीमित नरही श्रम, वातावरण, अर्थतन्त्र र भूराजनीतिसम्म फैलिने विषयलाई पुस्तकले प्रस्तुत गरेको छ। प्रविधिको नियन्त्रण कसको हातमा रहन्छ र त्यसले समाजमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्नसमेत यसमा उठाइएको छ।
एआई बुझ्न प्राविधिक ज्ञानसँगै सामाजिक दृष्टिकोण आवश्यक
बुक्स मण्डलाको सूचीले एआईलाई केवल प्राविधिक आविष्कारका रूपमा नभई मानव जीवन, रोजगारी, नैतिकता र विश्वव्यापी शक्तिसँग जोडिएको विषयका रूपमा बुझ्नुपर्ने देखाएको छ।
सूचीका पुस्तकले एआई कसरी काम गर्छ भन्ने प्राविधिक पक्षदेखि यसको विकास र प्रयोगले समाजमा पार्न सक्ने प्रभावसम्मका फरक–फरक आयाम समेटेका छन्। त्यसैले एआईसम्बन्धी ज्ञान हासिल गर्न चाहने पाठकले आफ्नो रुचि र आवश्यकताअनुसार प्राविधिक, सामाजिक वा व्यावसायिक पक्षमा केन्द्रित पुस्तक छनोट गर्न सक्नेछन्।
प्रकाशित: ८ कार्तिक २०८३ १६:१३ आइतबार
.png)
