Trending
Prev Story
Next Story

विचार | अल्गोस्पिक : भ्रम कि वास्तविकता ?

Ekantipur •
November 18, 2026 • 06:19 PM
7
7 reads 0 reactions

सामाजिक सञ्जालको अल्गोरिदमलाई रिझाउन वा छल्न नेपाली डिजिटल मिडियाले मृत्यु, हत्या जस्ता शब्दमा तारा (*) राख्ने प्रवृत्ति सम्पादकीय असुरक्षा र ‘अल्गोरिदमिक भ्रम’ को परिणाम हो ।

विचार | अल्गोस्पिक : भ्रम कि वास्तविकता ?

सामाजिक सञ्जालको अल्गोरिदमलाई रिझाउन वा छल्न नेपाली डिजिटल मिडियाले मृत्यु, हत्या जस्ता शब्दमा तारा (*) राख्ने प्रवृत्ति सम्पादकीय असुरक्षा र ‘अल्गोरिदमिक भ्रम’ को परिणाम हो ।

नेपाली डिजिटल मिडियाको सन्दर्भमा एउटा रोचक प्रवृत्ति देखिएको छ । समाचार शीर्षकहरूमा ‘मृत्यु’ जस्ता सामान्य शब्दलाई ‘मृ*त्यु’ लेख्ने, ‘हत्या’ लाई ‘ह*त्या’ लेख्ने, र ‘बलात्कार’ लाई ‘ब*लात्कार’ लेख्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ । यसलाई ‘अल्गोस्पिक’ भनिन्छ । अल्गोरिदमलाई रिझाउन वा छल्न भाषामा गरिने जानाजानी परिवर्तन ।

यो अभ्यास वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित ‘प्राविधिक बाध्यता’ हो कि अल्गोरिदमिक भ्रम र सम्पादकीय असुरक्षाको परिणाम हो ? के ‘मृ*त्यु’ लेख्दा वास्तवमै अल्गोरिदम झुक्किन्छ र ‘रिच’ बढ्छ ? यो लेख यसै विषयमा केन्द्रित छ ।

‘अल्गोस्पिक’ शब्दको उत्पत्ति र विकासक्रम सामाजिक सञ्जालको इतिहाससँग जोडिएको छ । एडम अलेक्सिकले आफ्नो पुस्तक ‘अल्गोस्पिक’ मा सामाजिक सञ्जालले भविष्यमा भाषामा कसरी परिवर्तन ल्याउँछ भनेर लेखेका छन् । अल्गोस्पिक भन्नाले सामाजिक सञ्जालका अल्गोरिदमहरूको मोडेरेसन प्रणालीबाट जोगिन प्रयोगकर्ताहरूले भाषामा गर्ने परिवर्तनहरूलाई बुझिन्छ । यसमा हिज्जे परिवर्तन गर्ने, चिह्नहरू थप्ने वा शब्दहरूलाई अपाठ्य बनाउने जस्ता विधि समावेश छन् ।

यसको ऐतिहासिक घटनाक्रम बुझ्न इन्टरनेटको प्रारम्भिक दिनहरूमा जानुपर्छ । सन् १९९० को दशकमा इमेल स्पाम फिल्टरहरू छल्न प्रयोगकर्ताहरूले विभिन्न तरिका अपनाउँथे । यो अभ्यास सन् २०१० पछि सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूको उदयसँगै लोकप्रिय भयो । अल्गोस्पिकलाई विभिन्न श्रेणीमा वर्गीकरण गरिएको छ । जस्तै: हिज्जे परिवर्तन, यसमा शब्दको हिज्जे परिवर्तन गरिन्छ । ध्वनिमूलक प्रतिस्थापन, यसमा शब्दको उच्चारण मिल्ने तर लेखाइ फरक हुने शब्दहरू प्रयोग गरिन्छ । र, प्रतीकात्मक प्रतिस्थापन, जहाँ अक्षरहरूको ठाउँमा चिह्नहरू प्रयोग गरिन्छ । साथै, सिधै नलेखी अप्रत्यक्ष रूपमा बुझाउने शब्दहरू पनि प्रयोग हुन्छ ।

अल्गोस्पिकलाई ‘प्रतिरोधको भाषा’ का रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण पनि छ । मार्गुआर्ट र चेनी (२०२२) का अनुसार, सीमान्त समुदायले आफ्नो अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता रक्षा गर्न अल्गोस्पिकको प्रयोग गर्छन् । दोस्रो, यसलाई ‘संस्थागत अनुकूलन’ का रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण छ । पत्रकारिता जस्ता संस्थागत क्षेत्रमा अल्गोस्पिकको प्रयोग प्रतिरोधभन्दा पनि ‘डर’ वा ‘असुरक्षा’ को परिणाम हो ।

सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूको मोडेरेसन प्रणाली समयसँगै जटिल बन्दै गएको छ । यसको विकासक्रमलाई तीन चरणमा विभाजन गर्न सकिन्छ । पहिलो, नियम–आधारित प्रणाली (सन् २००५–२०१२) । प्रारम्भिक दिनहरूमा मोडेरेसन प्रणालीहरू सरल ‘किवर्ड ब्ल्याकलिस्ट’ मा आधारित थिए । कुनै पोस्टमा ‘हत्या’, ‘मृत्यु’, ‘आत्महत्या’ जस्ता शब्द भएमा पोस्ट स्वचालित रूपमा फ्ल्याग हुन्थ्यो । यस चरणमा ‘!’ वा ‘*’ संकेत शब्दको बीचमा लेख्दा वास्तवमै फाइदा हुन्थ्यो । दोस्रो, मेसिन लर्निङ–आधारित प्रणाली (सन् २०१२–२०१८) । यस चरणमा फेसबुक, ट्विटर जस्ता प्लेटफर्महरूले मेसिन लर्निङ मोडेलहरू प्रयोग गर्न थाले । यसले किवर्ड मात्र होइन, सन्दर्भ पनि विश्लेषण गर्न थाल्यो । ‘मृत्यु’ शब्द भएको पोस्ट समाचारको सन्दर्भमा छ भने त्यो फ्ल्याग हुँदैनथ्यो । तेस्रो, ट्रान्सफर्मर–आधारित प्रणाली (सन् २०१८ – वर्तमान) । आजका आधुनिक प्लेटफर्महरूले विभिन्न ट्रान्सफर्मर मोडेल प्रयोग गर्छन् । यी मोडेलहरूले वाक्यको सम्पूर्ण सन्दर्भ, शब्दहरूको सम्बन्ध र अभिप्राय बुझ्छन् । यस चरणमा ‘मृ*त्यु’ लेख्नु अर्थहीन छ, किनभने मोडेलले ‘मृ’, ’’, र ‘त्यु’ लाई छुट्टाछुट्टै टोकनका रूपमा प्रशोधन गरेर पनि सन्दर्भ बुझ्छ ।

अल्गोस्पिकले इन्गेजमेन्ट बढाउँछ भन्ने भ्रम छ । वास्तवमा, इन्गेजमेन्ट बढ्नुका मुख्य कारणहरू अल्गोस्पिक होइनन् । पोस्टको समय, कन्टेन्टको गुणस्तर, भिजुअलको आकर्षण, अडियन्सको रुचिले इन्गेजमेन्ट बढ्छ । आधुनिक प्राकृतिक भाषा प्रशोधन प्रणालीहरूले ‘सबवर्ड टोकनाइजेसन’ प्रविधि प्रयोग गर्छन् । यसको अर्थ हो– कुनै पनि शब्दलाई पूर्ण रूपमा नलिई त्यसलाई ससाना एकाइहरूमा विभाजन गरेर विश्लेषण गरिनु । उदाहरणका लागि: ‘मृ’, * ‘त्यु’ वा ‘मृ’, ’’, ‘त्यु’ दुवै अवस्थामा मोडेलले ‘मृ’ र ‘त्यु’ को सन्दर्भ बुझ्छ । तारा (*) चिह्नले मोडेललाई झुक्याउँदैन । बरु, यसले पोस्टलाई ‘स्प्याम’ वा ‘बट’ को व्यवहारका रूपमा फ्ल्याग गर्ने सम्भावना बढाउँछ ।

आधुनिक मोडेलहरूका सीमा पनि छन् । सराह टी. रबट्र्स (२०१९) ले आफ्नो पुस्तक ‘बिहाइन्ड द स्क्रिन’ मा मोडेरेसन प्रणालीका सीमाहरूको विस्तृत विश्लेषण गरेकी छन् । अधिकांश मोडेल अंग्रेजी भाषामा प्रशिक्षित छन् । नेपाली जस्ता ‘कम–स्रोत’ भाषाहरूमा यी मोडेलको शुद्धता कम हुन्छ । यसको अर्थ हो, नेपाली भाषामा अल्गोरिदमले गल्ती गर्ने सम्भावना बढी छ, तर यसको अर्थ यो होइन कि ‘तारा’ राख्दा मोडेल झुक्किन्छ । नेपाली समाचारको सन्दर्भ (जस्तै: दुर्घटना, अपराध, राजनीति) मोडेलहरूका लागि नयाँ हुन सक्छ । यसले गलत फ्ल्यागिङ बढाउँछ । तर यो समस्या अल्गोस्पिकले समाधान गर्दैन । प्लेटफर्महरूले आफ्नो मोडेरेसन नीतिहरू स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्दैनन् । यसले ‘अल्गोरिदमिक भ्रम’ बढाउँछ, परिणामस्वरूप प्रयोगकर्ताहरू अनावश्यक सेल्फ–सेन्सरसिप गर्न थाल्छन् ।

अल्गोस्पिक र इन्गेजमेन्टबीचको सम्बन्ध

अल्गोस्पिकको प्रभावकारिताबारे विश्वमा विभिन्न अध्ययन भएका छन् । यी अध्ययनका निष्कर्ष मिश्रित छन्, तर अधिकांशले अल्गोस्पिकको प्रभावकारितामा प्रश्न उठाएका छन् । मर्फी र सहकर्मीहरूले २०२३ मा टिकटकमा लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक क्रिएटरहरूको अल्गोस्पिक प्रयोगको अध्ययन गरे । उनीहरूको निष्कर्ष थियो– अल्गोस्पिक प्रयोग गर्ने क्रियटरहरूको ‘रिच’ मा कुनै उल्लेखनीय वृद्धि भएन । बरु, अल्गोस्पिकले उनीहरूको सामग्रीलाई ‘कम गुणस्तर’ का रूपमा फ्ल्याग गर्ने सम्भावना बढायो । चेन र वाङले २०२४ मा इन्स्टाग्राममा यौन शिक्षासम्बन्धी पोस्टहरूमा अल्गोस्पिकको प्रभावको अध्ययन गरे । उनीहरूको निष्कर्ष थियो– अल्गोस्पिक प्रयोग गर्ने र नगर्ने पोस्टहरूबीच ‘लाइक’, ‘सेयर’ र ‘रिच’ मा कुनै सांख्यिकीय भिन्नता थिएन ।

सन् २०२५ मा प्रकाशित मिडिया लिटरेसी र एकेडेमिक रिसर्च अध्ययनले इन्स्टाग्राममा यौन शिक्षासम्बन्धी पोस्टहरूमा अल्गोस्पिक प्रयोग र इन्गेजमेन्टबीचको सम्बन्ध जाँच्यो । उनीहरूको निष्कर्ष थियो– संवेदनशील शब्द नछोपेका पोस्टहरूको लाइक/सेयर घटेन । अल्गोस्पिक प्रयोग र इन्गेजमेन्टबीचको सहसम्बन्ध लगभग शून्य थियो । जसबाट अल्गोस्पिकले बढी इन्गेजमेन्ट दिन्छ भन्ने दाबी पुष्टि हुन सकेन । सन् २०२२ मा जोन्सन लगायतले फेसबुकमा समाचार सामग्री वितरणमा अल्गोरिदमिक मोडेरेसनको प्रभावको अध्ययन गरे । उनीहरूको निष्कर्ष थियो, स्थापित समाचार संस्थाहरूका पोस्टहरूमा ‘मृत्यु’, ‘हत्या’ जस्ता शब्द हुँदा पनि ‘रिच’ मा कुनै कमी आउँदैन । कुमार र शर्माले २०२४ मा दक्षिण एसियाली डिजिटल मिडियामा अल्गोस्पिकको प्रवृत्तिको अध्ययन गरे । उनीहरूको निष्कर्ष थियो– भारत, नेपाल र बंगलादेशका मिडियाहरूमा अल्गोस्पिकको प्रयोग ‘संस्थागत नक्कल’ को परिणाम हो, वैज्ञानिक प्रमाणको होइन ।

अल्गोस्पिकको प्रभावकारिताबारे बहसमा ‘रिच’ र ‘इन्गेजमेन्ट’ लाई प्राय: एउटै मानिन्छ, तर यी दुई फरक अवधारणा हुन् । रिच भन्नाले कति जना प्रयोगकर्ताले पोस्ट देखे भन्ने जनाउँछ । यसको निर्धारण प्लेटफर्मको अल्गोरिदमबाट गरिन्छ । इन्गेजमेन्ट भन्नाले पोस्टमा लाइक, कमेन्ट, सेयर जस्ता क्रियाकलापलाई जनाउँछ । अल्गोस्पिकले इन्गेजमेन्ट बढाउँछ भन्ने भ्रम छ । वास्तवमा, इन्गेजमेन्ट बढ्नुका मुख्य कारणहरू अल्गोस्पिक होइनन् । पोस्टको समय, कन्टेन्टको गुणस्तर, भिजुअलको आकर्षण, अडियन्सको रुचिले इन्गेजमेन्ट बढ्छ ।

बुसर (२०१८) ले ‘अल्गोरिदमिक इम्याजिनरी’ को अवधारणा प्रस्तुत गरेकी छन् । यसको अर्थ हो– प्रयोगकर्ताहरूले अल्गोरिदमले कसरी काम गर्छ भन्नेबारेमा बनाउने ‘कल्पना’ ले उनीहरूको व्यवहारलाई निर्देशित गर्छ, वास्तविक अल्गोरिदमले होइन । उदाहरणका लागि, जब कुनै पोस्ट भाइरल हुन्छ, उनीहरू यसलाई ‘तारा’ को कारण भएको मान्छन् । जब पोस्ट भाइरल हुँदैन, अन्य कारणहरू खोज्छन् । यो ‘अल्गोरिदमिक अन्धविश्वास’ हो, वैज्ञानिक अभ्यास होइन ।

पत्रकारिताको मूल मर्म हो– सत्य, स्पष्ट र सटीक भाषामा समाचार प्रस्तुत गर्नु । अल्गोस्पिकले यस मर्ममा प्रश्न उठाउँछ । ‘मृत्यु’ लाई ‘मृ*त्यु’ लेख्नु भाषिक रूपमा गलत हो । पत्रकारिताको भाषा स्पष्ट हुनुपर्छ । ‘मृ*त्यु’ लेख्दा पाठकलाई भ्रम हुन्छ । विशेष गरी युवा पुस्ताले यस्तो लेखाइलाई ‘मानक’ मान्न थाल्छ, जसले भाषिक अशुद्धतालाई सामान्यीकरण गर्छ ।

अल्गोस्पिकको प्रयोगलाई ‘आत्म–सेन्सरसिप’ का रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ । ब्यानेट (२०२०) का अनुसार, आत्म–सेन्सरसिप भनेको बाह्य दबाबबिना नै प्रयोगकर्ताले आफ्नै अभिव्यक्तिमा प्रतिबन्ध लगाउनु हो । नेपाली मिडियाको सन्दर्भमा, प्लेटफर्महरूले ‘मृत्यु’ शब्दमा प्रतिबन्ध लगाएका छैनन् । तर मिडियाहरूले आफैं ‘मृ*त्यु’ लेख्न थालेका छन् । यो ‘आत्म–सेन्सरसिप’ हो, ‘प्लेटफर्म सेन्सरसिप’ होइन । यसले सम्पादकीय स्वतन्त्रतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ । मिडियाहरूले आफ्नै वेबसाइटमा समेत अल्गोस्पिक प्रयोग गर्छन् भने उनीहरूले ‘अल्गोरिदमिक डर’ लाई ‘सम्पादकीय निर्णय’ भन्दा बढी प्राथमिकता दिइरहेका छन् ।

नेपाली मिडियाहरूमा अल्गोस्पिकको प्रयोग बढ्दो छ । विशेष गरी: ‘मृत्यु’ ‘मृ*त्यु’, ‘हत्या’ ‘ह*त्या’, ‘बलात्कार’ ‘ब*लात्कार’, ‘आत्महत्या’  ‘आत्म*हत्या’, ‘रगत’ ‘र*गत’ । फेसबुक र टिकटकले ‘मृत्यु’ जस्ता सामान्य शब्दहरूमा प्रतिबन्ध लगाएका छैनन् । अल्गोस्पिक र रिचबीच कुनै सांख्यिकीय सम्बन्ध छैन । अल्गोस्पिकको प्रयोग ‘प्लेटफर्म मिडिया’ (सामाजिक सञ्जाल पोस्टहरू) र ‘ओन्ड मिडिया’ (आफ्नै वेबसाइट) मा फरक–फरक रूपमा हेर्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जाल पोस्टहरूमा अल्गोस्पिकको प्रयोग केही हदसम्म बुझ्न सकिन्छ । प्लेटफर्महरूको मोडेरेसन प्रणाली अपारदर्शी छ र प्रयोगकर्ताहरूले ‘सुरक्षित’ खेल्न खोज्छन् । तर आफ्नै वेबसाइटमा ‘मृ*त्यु’ लेख्नु अर्थहीन छ । वेबसाइटहरूमा प्लेटफर्मको मोडेरेसन लागू हुँदैन । कुनै मिडियाले आफ्नै वेबसाइटमा पनि अल्गोस्पिक प्रयोग गर्छ भने यो ‘संस्थागत नक्कल’ हो । अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले आफ्नै वेबसाइटमा ‘डेथ’, ‘किल्ड’, ‘मर्डर’ जस्ता शब्दहरू स्पष्ट रूपमा प्रयोग गर्छन् । भाषा सांस्कृतिक पहिचानको आधार हो । नेपाली भाषालाई ‘अल्गोरिदम–अनुकूल’ बनाउन खोज्नु सांस्कृतिक पहिचानमाथि आक्रमण हो ।

नेपाली डिजिटल मिडियाको विस्तार तीव्र गतिमा भएको छ । अधिकांश अनलाइन समाचार पोर्टलहरूले फेसबुकलाई आफ्नो मुख्य वितरण च्यानलका रूपमा प्रयोग गर्छन् । नेपाली मिडियाहरूमा अल्गोस्पिकको प्रयोग बढ्दो छ । विशेष गरी: ‘मृत्यु’ ‘मृ*त्यु’, ‘हत्या’ ‘ह*त्या’, ‘बलात्कार’ ‘ब*लात्कार’, ‘आत्महत्या’  ‘आत्म*हत्या’, ‘रगत’ ‘र*गत’ । यो प्रवृत्ति विशेष गरी ‘क्राइम रिपोर्टिङ’ र ‘दुर्घटना समाचार’ मा बढी देखिन्छ । फेसबुक र टिकटकले ‘मृत्यु’ जस्ता सामान्य शब्दहरूमा प्रतिबन्ध लगाएका छैनन् । अल्गोस्पिक र रिचबीच कुनै सांख्यिकीय सम्बन्ध छैन । प्लेटफर्महरूको नीति वास्तवमै अपारदर्शी छ । तर यसको अर्थ यो होइन कि मिडियाहरूले आफ्नै वेबसाइटमा पनि अल्गोस्पिक प्रयोग गर्नुपर्छ ।

पश्चिमी मिडियाहरू (अमेरिका, युरोप) मा अल्गोस्पिकको प्रयोग नेपालको तुलनामा कम छ । यी संस्थाहरूले सामाजिक सञ्जालका लागि ‘सोसल मिडिया गाइडलाइन्स’ बनाएका छन् तर तिनीहरूमा अल्गोस्पिक अनिवार्य छैन । दक्षिण एसिया (भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश) मा पनि अल्गोस्पिकको प्रवृत्ति बढ्दो छ । तर यहाँ पनि ‘ओन्ड मिडिया’ र ‘प्लेटफर्म मिडिया’ बीच भिन्नता छ । भारतका प्रमुख मिडियाहरूले आफ्नै वेबसाइटमा अल्गोस्पिक प्रयोग गर्दैनन् । तर केही डिजिटल–ओन्ली मिडियाहरूले सामाजिक सञ्जाल पोस्टहरूमा अल्गोस्पिक प्रयोग गर्छन् । अल्गोस्पिकको साटो मिडियाहरूले ‘कन्टेन्ट वार्निङ’  प्रयोग गर्न सक्छन् । जस्तै: ‘चेतावनी : यो समाचारमा मृत्युबारे उल्लेख छ ।’ यो ‘पाठक–केन्द्रित’ दृष्टिकोण हो, ‘अल्गोरिदम–केन्द्रित’ होइन ।

मिडियाहरूले आफ्नै वेबसाइटमा भाषिक शुद्धता कायम राख्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालका लागि छुट्टै रणनीति बनाउन सकिन्छ, तर वेबसाइटमा ‘मानक भाषा’ प्रयोग गर्नुपर्छ । सामाजिक सञ्जालका लागि ‘सोसल मिडिया गाइडलाइन्स’ बनाउनुपर्छ, तर तिनीहरूमा अल्गोस्पिक अनिवार्य हुँदैन । पत्रकारहरूले अल्गोस्पिकलाई ‘प्राविधिक बाध्यता’ का रूपमा नहेरी ‘सम्पादकीय चुनौती’ का रूपमा हेर्नुपर्छ । अल्गोस्पिक एउटा जटिल प्रवृत्ति हो, जसले प्रविधि, भाषा, पत्रकारिता र संस्कृतिको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ । नेपाली मिडियाको सन्दर्भमा ‘*’ लेख्ने प्रवृत्ति ‘प्राविधिक बाध्यता’ होइन, ‘सम्पादकीय असुरक्षा’ र ‘अल्गोरिदमिक भ्रम’ को परिणाम हो ।

तेजप्रसाद वाग्ले का थप लेखहरू पढ्न यहाँ जानुहोस् ।

तेजप्रसाद वाग्ले चीनको सञ्चार विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधि गर्दै छन् ।

Prev Swipe Story Next

Related Stories

Opinion & Editorial
Build #2612