२ मंसिर, काठमाडौं । कात्तिक १७ गते एनआईसी एसिया बैंकले नेपाल धितोपत्र बोर्डबाट ५० प्रतिशत हकप्रद सेयर निष्कासन गर्न स्वीकृति पायो । यो स्वीकृतिपछि भोलिपल्ट सेयर बजारमा कम्पनीको मूल्य तीव्र उतारचढाव देखियो ।
अघिल्लो दिन प्रतिकित्ता ३५२ रुपैयाँ रहेको सेयर मूल्य हकप्रद निष्कासन स्वीकृति पाएको भोलिपल्ट ३८० रुपैयाँसम्म पुग्यो । त्यो मौकामा बिक्री गर्नेहरू बढे, अन्ततः सो दिन मूल्य ३५६.७० रुपैयाँमै रहेर बजार बन्द भयो । जब ठूलो सेयर संख्या आपूर्ति भइदिन्छ, त्यसपछि मूल्यमा चाप पर्न थाल्छ ।
अर्थात् हकप्रद निष्कासनको स्वीकृति पाएपछि कतिपय लगानीकर्ता सेयर खरिद गर्नतिर लागे, तर ठूलो संख्यामा सेयर होल्ड गर्नेले बेच्ने मौकाका रुपमा सदुपयोग गरे । यसरी बिक्री बढेकै कारण बैंकको सेयर कारोबार रकम समेत सो दिन डेढ वर्ष (२०८१ असार) यताकै उच्च हुन पुग्यो । तर सेयर मूल्य धेरै बढ्न सकेन भने, अहिले झन् यो घटेर ३४२ रुपैयाँमा झरेको छ ।
त्यतिबेला हकप्रद निष्कासनको स्वीकृति पाएको भन्दै पछाडि दौड्ने लगानीकर्ता अहिले नोक्सानीमा छन् । तर त्यतिबेलै हकप्रद सेयरलाई बिक्रीको मौकाका रुपमा समात्नेहरूले रकम बुक गर्न पाए ।
त्यस्तै कात्तिक १७ गते नेपाल पुनर्बीमा कम्पनीलाई सरकारले हकप्रद सेयर निष्कासनका लागि स्वीकृति दियो । भोलिपल्ट १८ गते कम्पनीको सेयर मूल्य ८०१.५० रुपैयाँबाट १५ प्रतिशत बढ्दै ९२१.७० रुपैयाँ पुग्यो । १५ प्रतिशत मूल्य बढेका बेला बिक्री गर्नेले मौका समाते । जसले गर्दा भोलिपल्टै कम्पनीको मूल्य घटेर ९१९ रुपैयाँमा झर्यो ।
अहिले झन् यस कम्पनीको मूल्य ८५१ रुपैयाँमा झरेको छ । यस कम्पनीमा पनि जसले हकप्रद निष्कासन हुने भयो भन्दै सेयर खरिद गरे, उनीहरूले हालका दिनमा प्रतिकित्ता मूल्य रुपैयाँ गुमाएका छन् । तर बिक्री गर्नेहरूले रकम बुक गर्न पाए ।
यी दुवै घटनाक्रमले दिने स्पष्ट संकेत हो : हकप्रद सेयर निष्कासनको सूचना खरिद होइन, बिक्रीको मौका हो । हकप्रद सेयर निष्कासनका सूचनालाई ठूला लगानीकर्ताले बिक्रीको मौकाका रुपमा लिँदै आएका छन् ।
तर कतिपय सर्वसाधारण लगानीकर्ता अझै पनि हकप्रद सेयर निष्कासनको पछाडि दौडिरहेको पाइन्छ । हकप्रद सेयर निष्कासनको सूचनापछि कारोबार बढ्नुले ठूलो संख्यामा सेयर खरिद र बिक्री भएको तथ्यले पनि यसलाई स्पष्ट पार्दछ । सूचना बाहिरिएपछि बढेको मूल्यवृद्धि दुई दिन पनि टिक्न नसक्नुले हकप्रदलाई बेच्ने मौकाका रुपमा हेरिने गरेको संकेत रहेको लगानीकर्ता बताउँछन् ।
लगानीकर्ता सुवासचन्द्र ढुंगाना धेरैजसो ठूला लगानीकर्ताले हकप्रद सेयर आउने विषय पहिले नै थाहा पाएर सेयर खरिद गर्ने र सूचना सार्वजनिक भएका बेला बेचेर बाहिरिने गरेको बताउँछन् ।
‘ठूला लगानीकर्ताले पहिले नै हकप्रद निष्कासनको जानकारी पाइसकेका हुन्छन्, जब सूचना सार्वजनिक हुन्छ त्यसपछि कतिपय खरिदतर्फ आकर्षित हुन्छन्, पहिले होल्ड गरेका ठूला लगानीकर्ताले मूल्य बढाएर बेच्ने मौका समाउँछन्’ उनले भने ।
ठूलो संख्यामा सेयर होल्ड गर्नेलाई बेच्नका लागि उपयुक्त मौका समाउन चुनौतीपूर्ण हुने गरेको छ । ‘हकप्रद सेयरका सूचना आउँदा ठूला लगानीकर्तालाई धेरै संख्यामा सेयर बेच्न वातावरण बन्छ’ उनले भने ।
यद्यपि समग्र बजारको ट्रेन्डले पनि हकप्रद सेयरको सूचनालाई प्रभाव पार्ने उनले बताए । ‘यदि समग्र बजारले नै बुल ट्रेन्ड समातेको छ भने त्यस्तो अवस्थामा हकप्रद पनि फाइदाजनक हुन सक्छ’ उनले भने ‘तर समग्र बजार घट्दो अवस्थामा छ भने हकप्रद सेयर अझ बढी नोक्सानीपूर्ण हुन सक्छ ।’
हकप्रद सेयर निष्कासन वास्तवमा कम्पनीले लगानीकर्ताबाट थप पूँजी जुटाउन रकम माग गर्ने र त्यसको सट्टा सेयर नै थपिदिनु हो । हकप्रद सेयर निष्कासनबाट जुटेको पूँजीलाई कम्पनीले व्यवसाय वृद्धि, ऋण चुक्ता वा अन्य कार्यका लागि प्रयोग गर्न सक्छ ।
तर सेयर संख्या बढिसकेपछि त्यसको मूल्य उहीं रहँदैन । अर्थात् सेयर संख्या बढेको आधारमा बजारमा मूल्य पनि समायोजन गरिन्छ अर्थात् मूल्य घट्दछ । त्यति मात्रै होइन, सेयरको वास्तविक सम्पत्ति मूल्य अर्थात् प्रतिसेयर नेटवर्थ घट्न जान्छ, प्रतिसेयर आम्दानीसँगै प्रतिसेयर वितरणयोग्य नाफा पनि घट्न जान्छ ।
त्यसैले हकप्रद सेयरलाई कम्पनीमैत्रीका रुपमा बुझ्नुपर्ने लगानीकर्ता बताउँछन् । नेपाल इन्भेस्टर्स फोरमका अध्यक्ष तुलसीराम ढकाल कम्पनीले पूँजी जुटाउन थप सेयर जारी गर्ने हकप्रदलाई लगानीकर्ताले लाभ वा हानी दुवै रुपमा बुझ्न नपर्ने बताउँछन् ।
बढेको सेयर संख्याअनुसार बजार मूल्य, प्रतिसेयर आम्दानी, प्रतिसेयर नेटवर्थ सबै घट्ने वा समायोजना हुने भएकाले हकप्रद सेयर भन्दैमा हौसिनु नपर्ने उनले बताए । ‘हकप्रद सेयर भनेर उचालिएर खरिद गर्नेले गुमाउनुपर्ने हुन सक्छ, त्यसैले हकप्रद सेयरलाई लगानीकर्ताले लाभका रुपमा बुझ्ने वा हौसिनु पर्दैन’ उनले भने ।
हकप्रद सेयर खरिदका लागि प्रतिकित्ता १ सय रुपैयाँका दरले थप लगानी गर्नुपर्छ । त्यसरी भएको लगानी र बढेको सेयर संख्याअनुसार पछि मूल्य समायोजन हुन्छ ।
यसरी मूल्य समायोजन भइसकेपछि माउ सेयर बिक्री गरिसकेको अवस्थामा र पछि हकप्रद सेयर डिम्याट खातामा आइसकेपछि हकप्रद बिक्री हुँदा अंकित मूल्य १ सयलाई आधार मानेर पूँजीगत लाभकर तिर्नुपर्ने हुन्छ । अर्थात् प्रतिकित्ता १ सयभन्दा माथि जतिमा सेयर बिक्री हुन्छ, त्यसको पूँजीगत लाभकर तिर्नुपर्ने हुन्छ ।
३६५ दिनभन्दा बढी अवधि सेयर होल्ड गरी बिक्री गर्दा नाफामा ३.५ प्रतिशत र ३६५ दिन वा सोभन्दा कम अवधि होल्ड गरी बिक्री गर्दा ५ प्रतिशत पूँजीगत लाभकर लाग्ने गरेको छ ।
यदि एबीसी कम्पनीले १ सय बराबर १ सयकै दरले हकप्रद सेयर जारी गर्यो । बुक क्लोजअघि कुनै लगानीकर्ताले हकप्रद सेयर पाउने विश्वासले प्रतिकित्ता ३८० रुपैयाँ मूल्य रहेको सो कम्पनीको १ सय कित्ता सेयर खरिद गर्यो ।
जसमा ब्रोकर कमिसन तथा अन्य शुल्कबाहेकको लागत नै ३८ हजार रुपैयाँ हुन आउँछ । बुक क्लोजपछि कम्पनीको सेयर मूल्य २४० रुपैयाँ कायम हुन्छ । हकप्रद सेयर थपिँदा २ सय कित्ताको कुल मूल्य ४८ हजार हुन आउँछ, लागत मूल्य पनि त्यति नै हुन्छ । १ सय कित्ता हकप्रदका लागि १० हजार रुपैयाँ पनि लगानी भइसक्छ।
तर हकप्रद सेयर खातामा आउन महिनौं लाग्छ । बुक क्लोजपछि माउ सेयर प्रतिकित्ता २४० भन्दा कममा बिक्री गर्यो भने उ नोक्सानीमा रहन्छ । तर पछिबाट आएको हकप्रद सेयर बेच्दा प्रतिकित्ता १ सयलाई आधार मानी सोभन्दा माथिको पूरै रकममा पूँजीगत लाभकर तिर्नुपर्छ । समग्रमा नोक्सानीमा पनि पूूँजीगत लाभकर लाग्यो ।
सीडीएस एण्ड क्लियरिङका पूर्व सीईओ पूर्णप्रसाद आचार्य माउ सेयर बेचिसकेको अवस्थामा बोनस सेयर र हकप्रद सेयर पछि बिक्री गर्दा नोक्सानीमा पनि पूँजीगत लाभकर लाग्ने गरेको बताउँछन् । ‘त्यस्तो अवस्थामा हकप्रद र बोनस सेयर दुवैको आधार मूल्य १ सय मानेर सोभन्दा माथिमा पूँजीगत लाभकर लाग्ने गरेको छ’ उनले भने ।
हकप्रद सेयर निष्कासन पाइपलाइनमा रहेका कम्पनी
नेपाल धितोपत्र बोर्डमा ३१ कम्पनी हकप्रद सेयर निष्कासनका लागि आवेदन दिएका छन् । आवेदन दिएकामध्ये ८ कम्पनीले कागजी प्रक्रिया पूरा गरेका छन् । यद्यपि बोर्डले ती कम्पनीबारे अध्ययन पूरा नगरेकाले स्वीकृति पाइसकेका छैनन् ।
यसरी हकप्रद सेयर निष्कासनको पाइपलाइनमा रहेका कम्पनीमा धेरैजसो जलविद्युत् कम्पनी छन् । प्रक्रिया पूरा भएपछि कम्पनीहरूले हकप्रद सेयर निष्कासनको स्वीकृति पाउँदै जाने बोर्डका प्रवक्ता निरन्जय घिमिरेले बताए ।
अनलाइनखबर डटकमको आर्थिक ब्युरोमा कार्यरत नेपाल धितोपत्र बजार विषयमा रिपोर्टिङ गर्छन् ।