दसैंमा प्रेसरका बिरामीले के गर्ने, के नगर्ने ?

दसैं भनेकै खुसी साटासाट गर्ने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने मात्र होइन । मीठोमसिनो खाएर रमाउने पर्व पनि हो । वर्षभरि कामको व्यस्तताले खानपानमा ध्यान दिन नपाएकाहरू पनि दसैंमा परिवारसँग बसेर मनपर्ने परिकारको स्वाद लिन चाहन्छन् ।

आफन्तसँगको जमघटमा ‘आज त खानैपर्छ’ भन्दै धेरैजसोले आफ्नो खानपानको ख्याल गर्न बिर्सिन्छन् । यस्तोमा उच्च रक्तचापका बिरामीका लागि चाडपर्वको यही खानपान चुनौती बन्न सक्छ ।

सामान्य दिनमा नुन कम खाने, खानपानमा ध्यान दिने र नियमित औषधि सेवन गर्नेहरू पनि दसैंमा खानपानमा लापरबाही गर्दा रक्तचाप नियन्त्रणमा समस्या आउन सक्छ ।

त्यसो भए दसैंमा स्वाद पनि लिने तर रक्तचापलाई पनि नियन्त्रणमा राख्न के गर्ने त ? टीका र जमरासँगै खाइने परिकारमा कसरी सन्तुलन मिलाउने ? चिकित्सकीय दृष्टिले ध्यान दिनुपर्ने केही महत्त्वपूर्ण कुरा छन् ।

मासुको मात्रा र पकाउने तरिकामा ध्यान दिने

उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले मासु खाँदैमा रक्तचाप बढ्छ भन्ने होइन । तर, मासु पकाउँदा प्रयोग गरिने नुन, तेल, घिउ र अन्य सामग्रीले खानालाई अस्वस्थ बनाउन सक्छन् । विशेषगरी धेरै नुन र चिल्लो प्रयोग गरेर पकाइएका परिकार नियमित वा अत्यधिक मात्रामा खानु उपयुक्त हुँदैन ।

दसैंमा रातो मासुको सट्टा छालारहित कुखुराको मासु वा कम बोसो भएको मासु रोज्न सकिन्छ । सम्भव भए मासु उसिनेर, झोल बनाएर वा कम तेलमा पकाएर खानु तुलनात्मक रूपमा राम्रो हुन्छ । बोसो धेरै भएको मासु, भुटेको मासु र धेरै घिउतेल प्रयोग गरिएका परिकार सकेसम्म सीमित गर्नुपर्छ ।

मासु खाँदैमा सागसब्जी र अन्य खाद्य पदार्थ छुटाउनु हुँदैन । थालमा मासुको मात्रा सीमित राखेर सागसब्जी, सलाद र अन्य पौष्टिक खानेकुरा पनि समावेश गर्दा रक्तचाप अत्याधिक बढ्न पाउँदैन ।

दसैंमा मांसाहारीले मासुका परिकार खाँदा शाकाहारीले पनिर, तारेका आलु र च्याउका परिकारलाई प्राथमिकता दिन्छन् । तर, मासुले मात्रै होइन, बढी मात्रामा मसालेदार पनिर, तारेको आलु र च्याउ पकाउँदा धेरै तेल, नुन र मसला प्रयोग गरिएको छ भने त्यस्ता परिकार बढी खाँदा पनि रक्तचाप नियन्त्रणमा समस्या ल्याउन सक्छ । त्यसैले, पकाउँदा कम तेल र नुन प्रयोग गरिएर पकाउने र खाँदा मात्रा मिलाएर खानु उपयुक्त हुन्छ ।

धेरै नुन प्रयोग गरेर बनाइएको अचार, गुन्द्रुकको अचार, नुनिलो भुजिया, चिप्स, पापड तथा प्याकेटमा पाइने खानेकुरा दसैंको हरेक छाकमा पाक्ने गर्छ । यस्ता परिकारमा सोडियमको मात्रा बढी हुने हुँदा धेरै खाएमा रक्तचाप नियन्त्रणमा समस्या आउन सक्छ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार वयस्कले दिनमा पाँच ग्रामभन्दा कम नुन खानु उपयुक्त हुन्छ । त्यसैले, खाना पकाउँदा नुन कम प्रयोग गर्ने, थालमा थप नुन नराख्ने र अचार थोरै मात्र खाने बानी बसाल्नुपर्छ । स्वाद बढाउन कागती, लसुन, अदुवा, जिरा, धनियाँ र अन्य मसला प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

दसैंमा चिल्ला परिकारलाई बढी प्राथमिकता दिँदा सागसब्जी, फलफूल र अन्य पौष्टिक खानेकुरा छुट्ने गर्छन् । तर, उच्च रक्तचाप नियन्त्रणका लागि सन्तुलित खानपान महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

हरियो सागसब्जी, लौका, फर्सी, काउली, काँक्रो, गाजर र मौसमी फलफूल खान सकिन्छ । त्यस्तै, दाल, गेडागुडी र कम चिल्लो भएका खानेकुरा पनि खानामा समावेश गर्नुपर्छ ।

यस्तो खान्कीले रक्तचाप नियन्त्रणमा सहयोग गर्न सक्छ । तर, मिर्गौलाको समस्या भएका वा शरीरमा पोटासियमको मात्रा नियन्त्रण गर्नुपर्ने व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना पोटासियमयुक्त खानेकुरा अत्यधिक बढाउनु हुँदैन ।

मदिरा र गुलियो पेय पदार्थबाट टाढा बस्ने

साथीभाइले र आफैंले पनि बल्लबल्ल आएको चाडपर्वमा एकछिन खाएर केही हुँदैन भन्दै दसैंमा रक्सी खानेहरू धेरै हुन्छन् । तर स्वास्थ्य समस्याले चाडपर्व हेर्दैन ।

रक्सी बढी खाँदा रक्तचाप बढाउने मात्र होइन, अत्यधिक दवावले दीर्घकालीन रूपमा मुटुसम्बन्धी जोखिमसमेत बढाउँछ । त्यसैले, उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले मदिरा नपिउनु उपयुक्त हुन्छ ।

त्यस्तै, कोल्ड ड्रिंक्स, धेरै चिनी भएको जुस र गुलियो पेय पदार्थको सेवन पनि सीमित गर्नुपर्छ ।

औषधि नछुटाउनुहोस्, रक्तचाप जाँचिरहनुहोस्

दसैंको व्यस्ततामा औषधि खाने समय बिर्सिने वा रक्तचाप सामान्य देखिएपछि औषधि बन्द गर्ने गल्ती गर्नु हुँदैन । चिकित्सकले दिएको औषधि नियमित सेवन गर्नुपर्छ ।कतिपयले चिल्लोचाप्लो बढी खाइयो भनेर औषधि नै डबल खाने पनि गर्छन्, जुन गलत हो। आफुखुसी मात्रा घटाउने र चिप्लोले बढाउने वा औषधि बन्द गर्ने गर्नु हुँदैन ।

लामो समय घरबाहिर बस्नुपर्ने भए आवश्यक औषधि साथमै राख्नुपर्छ । सम्भव भए घरमै रक्तचाप जाँच्ने र चिकित्सकले दिएको लक्ष्यअनुसार नियन्त्रणमा छ कि छैन भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । उच्च रक्तचापमा प्रायः स्पष्ट लक्षण नदेखिने भएकाले आफूलाई सामान्य महसुस हुँदैमा रक्तचाप नियन्त्रणमा छ भन्ने निश्चित हुँदैन ।

-खाना एकैपटक धेरै नखाने, मात्रा मिलाएर खाने ।

-नियमित समयमा सुत्ने र पर्याप्त आराम गर्ने ।

-सम्भव भएसम्म दैनिक हिँडडुल गर्ने ।

-तनाव कम गर्ने र नियमित दिनचर्या कायम राख्ने ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार रक्तचाप १८०÷१२० एमएमएचजी वा त्यसभन्दा माथि पुगेको अवस्थामा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ । रक्तचाप धेरै बढेको छ र छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, दृष्टि धमिलो हुने वा शरीरको एक भाग कमजोर हुनेजस्ता लक्षण देखिएका छन् भने तुरुन्तै आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा लिनु उपयुक्त हुन्छ ।

दसैंमा खानपानमा नियन्त्रण गर्नु भनेको चाडपर्वको खुसीबाट टाढा रहनु होइन । स्वादिला परिकारको मात्रा मिलाउने, नुन र चिल्लो कम गर्ने, औषधि नियमित खाने र सक्रिय रहने हो भने उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले पनि परिवारसँग दसैंको रमाइलो गर्न सकिन्छ।