शरद ऋतुमा बगैँचा सफा गर्दा सबै बिरुवा काटेर हटाउनु आवश्यक छैन। केही बारहमासी बिरुवालाई जाडोभरि उभिएकै अवस्थामा छोड्दा चराचुरुङ्गी र लाभदायक कीराले खाना तथा आश्रय पाउँछन् भने केही बिरुवा काटेर हटाउँदा रोग र कीराको प्रकोपबाट जोगाउन सकिन्छ। त्यसैले कुन बिरुवा राख्ने र कुन हटाउने भन्ने सही निर्णयले बगैँचाको स्वास्थ्य, रोग नियन्त्रण र अर्को वर्षको फूल फुल्ने क्षमतामा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्छ।
जाडोमा बीउका टाउका भएका बारहमासी बिरुवा छोड्दा बसाइँ नसर्ने चराले खाना पाउँछन् भने परागसेचन गर्ने तथा अन्य लाभदायक कीराले आश्रय पाउँछन्। एलियम, एस्टर, ठूला पात भएको लुपिन, ब्ल्याक आइड सुसन, चकलेट फ्लावर, कन्फ्लावर, गोल्डेनरोड, मिल्कवीड, र्याटलस्नेक मास्टर, स्निजविड र ट्रम्पेट बेलजस्ता बिरुवा यसका उदाहरण हुन्।
वसन्तमा फूल फुल्ने धेरैजसो झाडीले अघिल्लो वर्ष बढेका हाँगामा फूलका कोपिला बनाउँछन्। अहिले नै तिनलाई काट्दा अर्को वसन्तमा फुल्ने कोपिला हट्न सक्छन्। त्यसैले एजेलिया, रोडोडेन्ड्रोन, फोर्सिथिया र हाइड्रेन्जियाजस्ता झाडीलाई शरद ऋतुमा छाँट्नबाट जोगिनुपर्छ। तिनको आकार मिलाउन वा आवश्यक सुधार गर्न छाँट्नै परे फूल फुलिसकेको दुई हप्ताभित्र छाँट्नु उपयुक्त हुन्छ।
सजावटी घाँसलाई पनि वसन्तमा नयाँ वृद्धि सुरु नभएसम्म जाडोभरि उभिएकै अवस्थामा छोड्नुपर्छ। यसले जाडोमा लाभदायक कीरालाई बासस्थान दिनुका साथै हावामा हल्लिने घाँसले बगैँचालाई आकर्षक बनाइराख्छ।
बगैँचाका क्यारीमा झरेका पात पनि सबै हटाउनुपर्दैन। केही पातलाई त्यहीँ रहन दिँदा कीराले जाडोमा आश्रय पाउँछन्। वसन्तमा सक्रिय भएपछि ती लाभदायक कीराले बोटबिरुवालाई क्षति पुर्याउने अन्य कीराको सङ्ख्या नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन्।
रुसी सेज र ल्याभेन्डरजस्ता कडा डाँठ भएका वा केही मात्रामा कडा डाँठ भएका बारहमासी बिरुवालाई पनि जाडोमा नकाट्नु राम्रो हुन्छ। तिनको माथिल्लो भागले जमिनको सतहमा जरा र डाँठ जोडिने स्थान अर्थात् मुकुटलाई चिसोबाट जोगाउँछ।
तर, केही बिरुवा भने जाडो सुरु हुनुअघि काटेर हटाउनुपर्छ। होस्टाका सुकेका पातले जाडोमा स्लग र अन्य कीरालाई लुक्ने ठाउँ दिन्छन्। त्यसैले बढ्ने मौसम सकिएपछि होस्टालाई जमिनको सतहसम्म काट्नुपर्छ।
आइरिसका सुकेका पातमा पनि जाडोमा हानिकारक कीराका अण्डा रहन सक्छन्। तिनलाई नहटाए वसन्तमा अण्डाबाट निस्कने कीराले बिरुवामा क्षति पुर्याउन सक्छन्। अर्को वर्ष कीराको सङ्क्रमण रोक्न आइरिसका पात अहिले नै काटेर हटाउनु उचित हुन्छ।
धुलो ढुसी लाग्न सक्ने बारहमासी बिरुवालाई पनि बढ्ने मौसम सकिएपछि काट्नुपर्छ। यसमा जडिबुटी पेओनी, बी बाम र फ्लोक्स पर्छन्। यस वर्ष रोग लागेका अन्य बिरुवालाई पनि काटेर हटाउनुका साथै तिनका झरेका पात र अन्य अवशेष बगैँचाबाट सफा गर्नुपर्छ। त्यसो गर्दा रोगका कारक तत्त्व माटोमा पुगेर अर्को वर्षका बिरुवामा फैलिने जोखिम कम हुन्छ। जिनियाजस्ता वार्षिक फूलमा पनि धुलो ढुसी लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ।
रोग लागेका बिरुवाका भागलाई कम्पोस्ट मल बनाउने भाँडोमा राख्नु हुँदैन। त्यस्ता अवशेषलाई छुट्टै फोहोरका रूपमा फाल्नुपर्छ, ताकि रोग अन्य बिरुवामा नसरोस्।
यी मौसमी सुझाव लागू भए पनि मरेका, भाँचिएका वा रोग लागेका रूखका हाँगा र झाडीका डाँठ भने वर्षको जुनसुकै समयमा हटाउन सकिन्छ। त्यस्ता भाग छोडिराख्दा बिरुवाको स्वास्थ्यमा असर पर्नुका साथै जाडोको आँधीबेहरीमा भाँचिएर मानिसलाई चोट लाग्ने वा सम्पत्तिमा क्षति पुग्ने जोखिम रहन्छ। त्यसैले बगैँचा सफा गर्दा सबै बिरुवा एकैपटक काट्नेभन्दा तिनको प्रकृति र अवस्थाअनुसार हेरचाह गर्नु आवश्यक हुन्छ। एजेन्सी
प्रकाशित: २ कार्तिक २०८३ ०९:१९ सोमबार
