११ कात्तिक, सल्यान । बुकीले ढपक्क ढाकेको, बेहुलीझैं सिँगारिएको अग्लो पहाडको थुम्को। शिरमा आत्मशान्तिको प्रतीक मानिएको मन्दिर । यत्रतत्र रङ्गीबिरङ्गी फूल, सेतो कुहिरोसँग लुकामारी खेल्दै गरेका डाँडाकाँडा अनि थरीथरीका वनस्पति र जडीबुटीको मगमग बास्ना। यी सबैको सङ्गम हो-कुमाख लेक।
समुद्री सतहबाट २ हजार ५३७ मिटर उचाइमा अवस्थित कुमाख लेक सल्यानको प्रसिद्ध धार्मिक तथा पर्यटकीयस्थल हो। सिद्ध कुमाख र कुमाख गाउँपालिकाको शिरमा रहेको यो लेक प्राकृतिक सौन्दर्य र धार्मिक आस्थाको सङ्गमका रूपमा परिचित छ।
कुमाखको टुप्पोमा पुग्दा देखिने मनोरम दृश्यले जोकोहीको मन लोभ्याउँछ। चारैतिर फैलिएका हरिया पहाड, टाढासम्म देखिने बस्ती र कुहिरोसँग लुकामारी खेलिरहेका डाँडाकाँडाले यहाँ पुग्ने पर्यटकलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछन्। मौसम खुलेका बेला टाढाटाढासम्मका भूभाग नियाल्न सकिने भएकाले कुमाखको शिखरबाट देखिने दृश्य आफैँमा आकर्षणको केन्द्र हो।
कुमाखको यात्रा गन्तव्यमा पुग्नुमा मात्रै सीमित छैन, बाटोभरि प्रकृतिसँग रमाउनु पनि हो। घना जङ्गलबीचको पैदलमार्ग, विभिन्न प्रजातिका वनस्पति, जडीबुटी र चराचुरुङ्गीले यात्रालाई थप रोमाञ्चक बनाउँछन्। जङ्गलको शान्त वातावरण र चिसो हावामा उकालो चढ्दै शिखरमा पुग्दा यात्राको थकानसमेत बिर्सिन्छ।
कुमाख लेकसम्म पुग्ने पर्यटकको सहजताका लागि पैदलमार्ग निर्माण गरिएको छ। मन्दिरको स्तरोन्नतिसमेत भएपछि यहाँको धार्मिक तथा पर्यटकीय आकर्षण थप बढेको छ। मन्दिर व्यवस्थित बन्दै गएसँगै शिखरसम्म पुग्ने पर्यटकको सङ्ख्या पनि बढ्न थालेको छ। धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाउन चाहनेहरूका लागि कुमाख पछिल्लो समय आकर्षक गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।
कुमाखको महत्त्व प्राकृतिक सौन्दर्यमा मात्र सीमित छैन। यहाँस्थित मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र हो। कोजाग्रत पूर्णिमाका अवसरमा मन्दिरभन्दा करिब एक किलोमिटर तलको समथर भूभागमा मेला लाग्छ। यस मेलाले क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त बनाउँछ। मेलामा देखिने मौलिक लोकनाच, परम्परा र स्थानीय जनजीवनले कुमाखलाई आस्था र संस्कृतिको साझा चौतारी बनाएका छन्। सल्यानसहित रोल्पा, रुकुम, जाजरकोट, सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र दाङलगायत जिल्लाबाट दर्शनार्थी तथा मेला भर्न आउने गर्छन्।
प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक महत्त्व र सांस्कृतिक पहिचान बोकेको कुमाखमा पर्यटन विकासको प्रचुर सम्भावना छ। निर्माण गरिएको पैदलमार्ग र मन्दिरको स्तरोन्नतिले पर्यटकको आवागमन बढाउन सहयोग पुर्याए पनि यस क्षेत्रको थप विकासका लागि पूर्वाधार विस्तार, सरसफाइ, विश्रामस्थल निर्माण, सूचना प्रणालीको व्यवस्था र प्रभावकारी प्रचारप्रसारमा ध्यान दिन आवश्यक छ।
स्थानीय उत्पादन, मौलिक संस्कृति र प्राकृतिक सम्पदालाई पर्यटनसँग जोड्न सके कुमाखले स्थानीय रोजगारी सिर्जना र आर्थिक गतिविधि बढाउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।
प्रकृतिले दिएको सौन्दर्य, पुस्तौँदेखि जोगिँदै आएको आस्था र विकाससँगै बढिरहेको पर्यटकीय आकर्षणले कुमाख लेकलाई सल्यानको गौरवका रूपमा स्थापित गरेको छ। यो कर्णालीको पर्यटन सम्भावनाको सुन्दर प्रतीकसमेत हो।
.png)
