राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका प्रवक्ता जगदीश खरेलले पाटनको सौबहालस्थित ऐतिहासिक जय मनोहर महाविहारमा प्रचलित महांकाल भगवानको विशिष्ट पूजापरम्पराको अवलोकन गर्दै यसको संरक्षण, अभिलेखीकरण र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा प्रचारप्रसार गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
ललितपुर महानगरपालिकास्थित सौबहाल टोलमा रहेको मनोहर महाविहारमा प्रचलित धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक परम्पराबारे जानकारी लिन प्रवक्ता खरेल महाविहार पुगेका थिए। सो क्रममा महाविहारका सचिव शुमन शाक्यले महाविहारको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, महांकाल पूजासँग जोडिएका किंवदन्ती तथा स्थानीय जनविश्वासबारे जानकारी गराएका थिए।
स्थानीय जनविश्वासअनुसार करिब नौ सय वर्ष पुरानो मानिने यस परम्परामा प्रत्येक नवमीका दिन महांकाल भगवानलाई मानिसको मासुको सानो टुक्रा धूपका रूपमा अर्पण गर्ने प्रचलन रहेको बताइन्छ। यस परम्पराको ऐतिहासिकता र वास्तविक अभ्यासबारे थप अध्ययन तथा अभिलेखीकरण आवश्यक भए पनि स्थानीय समुदायमा यसको विशिष्ट धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व रहँदै आएको छ।
महाविहारका सचिव शाक्यका अनुसार पहिले सौबहाल क्षेत्रमा मसानघाट रहेको र त्यहाँ मानिसको दाहसंस्कार गर्दा निस्कने गन्ध देवीदेवताले ग्रहण गर्ने जनविश्वास थियो। पछि मसानघाट बालुमारीतर्फ सारिएपछि महाविहारमा मासुको गन्ध आउन छाडेको र त्यसपछि महामारी फैलिएको भन्ने किंवदन्ती स्थानीय समुदायमा प्रचलित छ। यही जनविश्वाससँग महांकाल भगवानलाई मासुको टुक्रा अर्पण गर्ने परम्परा जोडिएको उनले बताए।
महांकाल भगवानको प्रत्यक्ष दर्शन तथा पूजाका केही विधिमा सहभागी हुन दीक्षित हुनुपर्ने धार्मिक मान्यता रहेको पनि शाक्यले जानकारी दिए।
उनका अनुसार विगतमा दसैंको महानवमीका दिन मध्यरातमा महांकाल भगवानको पूजा गर्ने परम्परा थियो। पछि विभिन्न राजनीतिक तथा सामाजिक परिवर्तन र द्वन्द्वकालीन परिस्थितिका कारण पूजाको समय परिवर्तन गरिएको र हाल साँझ ५ देखि राति ९ बजेसम्म पूजा सम्पन्न गर्ने गरिएको छ।
शाक्यले राजा महेन्द्रको शासनकालमा विसं २०२८ सम्म दरबारबाट महांकाल भगवानको पूजाका लागि आवश्यक सामग्री पठाउने परम्परा रहेको पनि जानकारी गराए।
यस पूजासँग शरीरको दुखाइ निको हुने जनविश्वाससमेत जोडिएको छ। स्थानीय मान्यताअनुसार शरीरको दुखेको भागबाट सियोको सहायताले मासुको सानो टुक्रा निकालेर महांकाल भगवानलाई अर्पण गर्दा दुखाइ निको हुने विश्वास गरिन्छ। यद्यपि, यसलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक जनविश्वासका रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ।
महाविहारको अवलोकनका क्रममा प्रवक्ता खरेलले परम्परामा निहित आस्था, त्याग, समर्पण र सेवाभावको महत्त्वबारे चर्चा गरेका थिए। अरूको जीवन रक्षाका लागि आफ्नो शरीरको सानो अंशसमेत अर्पण गर्न तयार हुने भावनाले मानव समर्पण र त्यागको विशिष्ट पक्षलाई प्रतिबिम्बित गर्ने उनको भनाइ थियो।
उनले सौबहालको महांकाल पूजाजस्तो विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा प्रचारप्रसार गर्नुपर्ने धारणा राखेका थिए। नवमीका दिन हुने पूजालाई विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमका रूपमा विकास गर्दै यसको ऐतिहासिक महत्त्वबारे व्यापक जानकारी गराउन सकेमा स्थानीय सम्पदाको पहिचान अझ विस्तार हुने उनको भनाइ थियो।
सौबहालस्थित मनोहर महाविहारको महांकाल पूजापरम्परा धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यसले स्थानीय समुदायको ऐतिहासिक स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान र पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जनविश्वासलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ।
ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा मनोहर महाविहारको संरक्षण, पूजापरम्पराको तथ्यपरक अभिलेखीकरण र जिम्मेवार प्रचारप्रसार गर्न सकेमा यसले पाटनको सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत योगदान पुर्याउन सक्छ। स्थानीय धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै यस्ता मौलिक परम्परालाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष चिनाउनु आवश्यक देखिन्छ।
प्रकाशित: ४ कार्तिक २०८३ ०८:१२ बुधबार
