हामी यस्तो समयमा बाँचिरहेका छौँ, जहाँ मानिसको हातमा संसारभरिका सूचना छन्, तर आफ्नै मनलाई बुझ्ने फुर्सद कम हुँदै गएको छ। प्रविधिले जीवनलाई सहज बनाएको छ, सम्पर्कलाई छिटो बनाएको छ र अवसरका ढोका खोलेको छ।
तर, यही सुविधासम्पन्न समयले मानिसलाई तुलना, प्रतिस्पर्धा, असन्तुष्टि र मानसिक अशान्तिको चक्रमा पनि अल्झाएको छ। सामाजिक सञ्जालमा अरूको सुख देखेर आफ्नो जीवनप्रति असन्तुष्ट हुने, प्राप्त उपलब्धिभन्दा अप्राप्त वस्तुको चिन्ता गर्ने र अरूको प्रशंसामा आफ्नो मूल्य खोज्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ।
यस्तो अवस्थामा दशैँलाई केवल रातो टीका, जमरा, नयाँ लुगा र पारिवारिक जमघटको पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो आफूभित्र चियाउने, वर्षभरि सञ्चित भएका मनोविकारलाई चिन्ने र सम्बन्ध तथा जीवनशैलीलाई पुनर्विचार गर्ने अवसर पनि हो।
योग र साङ्ख्य दर्शनको आलोकमा हेर्दा दशैँलाई आन्तरिक क्लेशको ‘मेन्टल डिटक्स’ अर्थात् मानसिक विकारको पहिचान र शुद्धीकरणको सांस्कृतिक अवसरका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यहाँ मानसिक शुद्धीकरण भन्नाले आत्मसमीक्षा, संयम र विवेकद्वारा मनलाई हलुका बनाउने प्रक्रियालाई उजागर गर्न खोजिएको छ।
मनभित्रका असुर र आधुनिक जीवनको सङ्कट
महर्षि पतञ्जलिले योगसूत्रको साधनपादमा अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष र अभिनिवेश गरी पाँच क्लेशको चर्चा गरेका छन्। यी क्लेशले मानिसको विवेकलाई प्रभावित गर्छन् र दुःखका कारण बन्छन्।
अविद्या अर्थात् वास्तविकताको यथार्थ बोध नहुनु मूल क्लेश हो। यसबाट आफू र संसारप्रतिको गलत बुझाइ जन्मिन्छ। अस्मिताले ‘म’ र ‘मेरो’ को आग्रहलाई बलियो बनाउँछ। रागले सुखद अनुभवप्रति अत्यधिक आसक्ति बढाउँछ भने द्वेषले अप्रिय अनुभवप्रति घृणा र प्रतिरोध जन्माउँछ। अभिनिवेशले जीवन गुम्ने वा अस्तित्व समाप्त हुने गहिरो भयलाई जनाउँछ।
यी अवधारणा प्राचीन र दार्शनिक भए पनि तिनले औँल्याएका मानवीय प्रवृत्ति आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। सामाजिक सञ्जालमा प्राप्त हुने लाइक र प्रशंसालाई आफ्नो मूल्यको मापक बनाउनु अस्मिताको आधुनिक अभिव्यक्तिको रूपसँग जोड्न सकिन्छ। अरूको सफलता देखेर आफूलाई कमजोर ठान्नु वा डाह गर्नुलाई द्वेषसँग जोड्न सकिन्छ। प्रतिष्ठा र सुविधाको निरन्तर चाहना रागको विस्तार हो। पद, सम्पत्ति वा सामाजिक हैसियत गुम्ने चिन्ताले मानिसलाई असुरक्षित बनाउनु अभिनिवेशको व्यावहारिक रूप हो।
यी सबैको जरोमा आफ्नो वास्तविक अवस्था र आवश्यकतालाई नचिन्नु नै अविद्या वा अज्ञानता हो। मानिसलाई आफूले के प्राप्त गरेको छ भन्नेभन्दा के प्राप्त गर्न बाँकी छ भन्ने कुराले बढी सताउन थाल्छ। तुलना र तृष्णाको यही चक्रले उपलब्धिको आनन्दसमेत खोसिदिन्छ।
दशैँको सन्दर्भमा यी क्लेशको चर्चा गर्नुको उद्देश्य धार्मिक प्रतीकलाई आधुनिक शब्दावलीमा अनुवाद गर्नु मात्र होइन, आफ्नो व्यवहारलाई जाँच्ने एउटा दार्शनिक आधार खोज्नु हो। देवीले असुरमाथि विजय प्राप्त गरेको कथा सुनिरहँदा हामीले आफूभित्रका अहङ्कार, लोभ, क्रोध र द्वेषमाथि कति विजय प्राप्त गरेका छौँ भन्ने प्रश्न उठाउनुपर्छ।
नवरात्र : शक्तिको उपासनादेखि आत्मसमीक्षासम्म
साङ्ख्य दर्शनले प्रकृतिका तीन गुण— सत्त्व, रजस् र तमस्को चर्चा गर्छ। सत्त्व ज्ञान, प्रकाश र स्पष्टतासँग सम्बन्धित छ। रजस् क्रियाशीलता, इच्छा र चञ्चलताको द्योतक हो भने तमस् जडता, मोह र अज्ञानसँग सम्बन्धित छ। यी गुणलाई मानिसमा स्थायी रूपमा छुट्टिएका तीन प्रकारका स्वभाव ठान्नु उचित हुँदैन। मानवीय व्यवहारमा तिनको प्रभाव परिस्थिति र अभ्यासअनुसार फरक पर्छन्।
रजोगुणको ऊर्जाले मानिसलाई काम गर्न, लक्ष्य निर्धारण गर्न र समाजमा योगदान दिन प्रेरित गर्छ। तर, विवेकको नियन्त्रणबिना यही ऊर्जा प्रतिस्पर्धात्मक अहङ्कार र अतृप्त तृष्णामा बदलिन सक्छ। त्यस्तै, तमोगुणको प्रभावले मानिसमा आलस्य, उदासीनता र विवेकहीनता बढाउँछ। सत्त्वगुणको विकासले भने सक्रियतालाई विवेकपूर्ण दिशा दिन र आवेगलाई संयमित बनाउन मद्दत गर्छ।
नवरात्रमा देवी उपासनालाई यही गुणात्मक रूपान्तरणको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। महाकालीको आराधनामा अज्ञान र जडताविरुद्धको सङ्कल्प देख्न सकिन्छ। महालक्ष्मीको उपासनालाई शक्ति, समृद्धि र क्रियाशीलतालाई मर्यादित बनाउने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। महासरस्वतीको आराधनाले ज्ञान, विवेक र स्पष्टताको महत्त्व सम्झाउँछ। नवरात्रमा गरिने अनुष्ठानलाई धार्मिक परम्परा र आत्मपरिवर्तनसँग जोड्ने दार्शनिक दृष्टिका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
यसरी हेर्दा नवरात्रका नौ दिनलाई बाहिरी पूजा र व्रतमा मात्र सीमित नराखी आफ्ना बानी, विचार र सम्बन्धको समीक्षा गर्ने समय बनाउन सकिन्छ। वर्षभरि मनमा थुप्रिएका असन्तुष्टि, आवेग र अनावश्यक चाहनालाई पहिचान गर्ने अभ्यासले दशैँको आध्यात्मिक अर्थलाई जीवनसँग जोड्छ।
टीका , जमरा र आशीर्वाद : संस्कृतिभित्रको मनोविज्ञान
दशैँका सांस्कृतिक प्रतीकको अर्थ बुझ्न तिनलाई केवल परम्परागत विधिका रूपमा होइन, तिनले निर्माण गर्ने मानवीय सम्बन्धका दृष्टिले पनि हेर्नुपर्छ। विजयादशमीमा मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्पराले पुस्ताबीचको सम्बन्ध, स्मृति, सम्मान र आत्मीयतालाई निरन्तरता दिन्छ।
टीका लगाउनुअघि शिर निहुराउनु विनयशीलताको प्रतीक हो। यसको दार्शनिक अर्थ आफूलाई सधैँ सही ठान्ने अहं प्रवृत्तिमाथि केही हदसम्म लगाम लगाउनु हो। अरूको अनुभव सुन्ने, आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्ने र आवश्यक पर्दा क्षमा माग्ने क्षमता विनयशीलताका व्यावहारिक रूप हुन्। मान्यजनको सम्मान गर्नु भनेको आफ्नो विवेक त्याग्नु होइन; अनुभव र ज्ञानप्रति खुला रहनु हो। टीका लगाउँदा शिर निहुरिए पनि व्यवहारमा अहङ्कार यथावत् रह्यो भने संस्कारको आन्तरिक अर्थ अधुरै हुन्छ।
जमरालाई अँध्यारोमा उम्रिएर उज्यालोतर्फ फैलिएको नवजीवनको प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ। यसले प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि सम्भावना खोज्ने र जीवनप्रति आशावादी रहने सन्देश दिन्छ। मान्यजनबाट पाइने दीर्घायु, आरोग्य, सुख र विजयको आशीर्वादले पनि आत्मीयताको अनुभूति गराउँछ। जीवन अनिश्चित छ भन्ने यथार्थबीच परिवार र समुदायको साथले मानिसलाई भावनात्मक बल दिने गर्छ।
वर्षौँदेखि मनमा रहेको अपमान, सम्पत्तिको विवाद, विभेद वा अन्यायलाई टीका लगाएकै भरमा बिर्सन सकिँदैन। सम्बन्ध नवीकरणको अर्थ पीडितलाई नै सम्झौता गर्न बाध्य पार्नु पनि होइन। वास्तविक मेलमिलापका लागि संवाद, जिम्मेवारी स्वीकार र न्यायपूर्ण व्यवहार आवश्यक हुन्छ। क्षमाशीलता महत्त्वपूर्ण छ, तर त्यसले अन्यायलाई पनि क्षमा गर्ने भन्ने बुझ्नु हुँदैन। सत्यको असत्यमाथि विजय भएकाले विजयादशमी पर्व मनाउने गरिन्छ।
उत्सव कि प्रतिस्पर्धा : दशैँले देखाउने हाम्रो अनुहार
नयाँ लुगा लगाउनु, मिठो खानु र परिवारसँग रमाउनु उत्सवका स्वाभाविक पक्ष हुन्। तर, अरूले कति खर्च गरे, कस्तो लुगा लगाए वा कस्तो परिकार बनाए भन्ने आधारमा आफ्नो उत्सवको मूल्य निर्धारण गर्न थाल्दा खुसी पनि प्रतिस्पर्धाको विषय बन्न पुग्छ।
हैसियतभन्दा बढी खर्च गरेर ऋण लिनु, अरूलाई देखाउन महँगा सामान किन्नु र सामाजिक सञ्जालमा सम्पन्नताको प्रदर्शन गर्नु अस्मिता र रागको संयुक्त प्रभावका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यस्तो प्रतिस्पर्धाले केही समय सामाजिक प्रशंसा दिलाए पनि पछि आर्थिक दबाब र मानसिक तनाव बढाउँछ। आफ्नो क्षमताअनुसार चाड मनाउने परिवारले कम खुसी मनाएको हुँदैन। बरु, आर्थिक सुरक्षालाई जोगाउँदै आत्मीयतामा खर्चिएको समय दीर्घकालीन रूपमा बढी अर्थपूर्ण हुने गर्छ।
त्यस्तै, दशैँका नाममा जुवा, अत्यधिक मदिरापान, हिंसा र अमर्यादित व्यवहारलाई सामान्य मान्नु पर्वको मर्मविपरीत छ। जुवा खेल्दा हुने आर्थिक क्षति, मदिरापानपछि उत्पन्न हुने विवादले व्यक्ति मात्र होइन, परिवार र समुदायलाई समेत प्रभावित पार्छ। यस्ता व्यवहारलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी भनेर पन्छाउनु पर्याप्त हुँदैन। परिवारको वातावरण, सामाजिक स्वीकृति र समुदायको व्यवहारले पनि तिनलाई प्रोत्साहित वा निरुत्साहित गर्छ।
पर्वको मर्यादा कायम राख्नु भनेको सबैलाई एउटै खानपान वा उपासनाको शैली अपनाउन बाध्य पार्नु होइन; धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विविधता र व्यक्तिगत छनोटको सम्मान गर्दै अरूलाई हानि नपुर्याउने व्यवहारलाई प्राथमिकता दिनु हो।
दशैँलाई ‘दशा’ बनाउने कुरा असंयमित व्यवहार हुन्। यसको समाधान परम्परालाई समग्रमा अस्वीकार गर्नु वा हरेक पुरानो चलनलाई प्रश्नै नगरी स्वीकार गर्नुमा छैन। परम्पराका जीवनोपयोगी पक्षलाई जोगाउँदै हानिकारक अभ्यासको पुनर्विचार गर्नु आवश्यक छ।
दशैँलाई आन्तरिक रूपान्तरणको अवसर बनाउन ठूला दार्शनिक घोषणा आवश्यक पर्दैन। केही साना अभ्यासबाट यसको सुरुआत गर्न सकिन्छ।
पहिलो, वर्षभरिका आफ्ना व्यवहारको समीक्षा गर्ने। मैले कहाँ अनावश्यक तुलना गरेँ, कहाँ अहङ्कारका कारण सम्बन्ध बिगारेँ र कहाँ चाहनाको पछि लाग्दा आफ्नो क्षमताको सीमा बिर्सिएँ भन्ने प्रश्नले आत्मबोधको बाटो खोल्छ।
दोस्रो, उपभोगमा संयम अपनाउने। खानपिन, मनोरञ्जन र किनमेललाई निषेध गर्नु होइन, तिनलाई विवेकपूर्ण बनाउनु आवश्यक छ। शरीरको स्वास्थ्य, परिवारको आर्थिक अवस्था र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारीलाई ध्यानमा राखेर उत्सव मनाउन सकिन्छ।
तेस्रो, सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने। परिवारका सदस्यसँग समय बिताउने, टाढा रहेका आफन्तसँग संवाद गर्ने, पुराना मनमुटाव समाधान गर्ने र आवश्यक ठाउँमा क्षमा माग्ने अभ्यासले दशैँलाई औपचारिक भेटघाटभन्दा अर्थपूर्ण बनाउँछ।
चौथो, डिजिटल जीवनमा पनि संयम अपनाउने। अरूको जीवनसँग निरन्तर तुलना गर्नुको सट्टा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग सीमित गर्दै आफ्ना वास्तविक आवश्यकता र उपलब्धितर्फ ध्यान दिने।
पाँचौँ, पर्वको खुसीलाई आफ्नो घरपरिवारमा मात्र सीमित नराख्ने। आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार, एक्लिएका ज्येष्ठ नागरिक र सहयोग आवश्यक भएका व्यक्तिसँग सद्भाव बाँड्ने। परोपकारलाई प्रदर्शनको साधन नबनाई मानवीय जिम्मेवारीका रूपमा अपनाउँदा उत्सवको सामाजिक अर्थ अझ गहिरो हुन्छ।
योगदर्शनमा अभ्यास र वैराग्यलाई चित्तको स्थिरताका महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ। अभ्यासले विवेकपूर्ण व्यवहारलाई निरन्तरता दिन मद्दत गर्छ भने वैराग्यले हरेक इच्छा पूरा गर्नैपर्छ भन्ने आग्रहलाई कमजोर बनाउँछ। यही सन्दर्भमा दशैँलाई एक दिनको उत्साहमा सीमित नराखी जीवनशैलीमा सुधार ल्याउने सङ्कल्पको अवसर बनाउन सकिन्छ।
दशैँमा देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको कथा शक्ति र असत्यमाथिको विजयको सांस्कृतिक प्रतीक हो। यसलाई आन्तरिक जीवनसँग जोडेर हेर्दा महिषासुरलाई अज्ञान, अहङ्कार र अनियन्त्रित प्रवृत्तिको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। रक्तबीजको कथाले इच्छालाई विवेकबिना पछ्याउँदा त्यसले अरू अनेक इच्छा जन्माउने प्रवृत्तिका बारेमा बताउँछ।
मानिसभित्रका विकारमाथि विजय प्राप्त गर्नु भनेको इच्छा, क्रियाशीलता वा भावनालाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्नु होइन। बरु, तिनलाई विवेकको अधीनमा राख्नु हो। रजोगुणको ऊर्जालाई सिर्जना र सेवामा, तमोगुणको जडतालाई अनुशासनद्वारा सक्रियतामा र सत्त्वगुणको स्पष्टतालाई निर्णय तथा व्यवहारमा रूपान्तरण गर्नु यसको व्यावहारिक अर्थ हो।
योगदर्शनमा क्लेशलाई कमजोर बनाउने प्रक्रिया र तिनको पूर्ण निरोधबीच भेद छ। त्यसैले केही दिनको साधना वा उत्सवबाट सबै मानसिक विकार समाप्त हुन्छन् भन्नु उचित हुँदैन।
दशैँको सार पनि यही आत्मसमीक्षामा खोज्न सकिन्छ। रातो टीकाले शिर सजिनु, जमराले मस्तक हरियो देखिनु र आशीर्वादका शब्द कानमा गुञ्जिनु सुन्दर सांस्कृतिक अनुभव हुन्। तर, ती प्रतीकको प्रभाव हाम्रो व्यवहारमा देखिनुपर्छ। टीका लगाएर फर्किएपछि पनि अहङ्कार उस्तै रह्यो, आशीर्वाद दिएर पनि मनमा द्वेष रहिरह्यो र देवीको पूजा गरेर पनि हिंसा तथा असंयमलाई निरन्तरता दिइयो भने बाह्य उत्सव र आन्तरिक जीवनबीच दूरी कायम रहन्छ।
दशैँलाई वास्तविक अर्थमा विजयादशमी बनाउने काम यही दूरी घटाउनुमा छ। अरूभन्दा राम्रो देखिने होइन, हिजोभन्दा विवेकशील बन्ने; सबै इच्छा पूरा गर्ने होइन, कुन इच्छा आवश्यक छ भनेर छुट्याउने; पुराना सम्बन्धलाई औपचारिकताले ढाक्ने होइन, संवाद र सम्मानबाट पुनर्निर्माण गर्ने।
हामीले देवीको आराधना गर्दा आफ्नै मनभित्रका असुरलाई पनि चिन्न सक्यौँ, टीका लगाउँदा अहङ्कारलाई केही नरम बनाउन सक्यौँ, जमरा सिउरिँदा जीवनप्रति नयाँ आशा जगाउन सक्यौँ र आशीर्वाद दिँदा अरूको सुखप्रति निष्कपट शुभेच्छा राख्न सक्यौँ भने दशैँ केवल बर्सेनि आउने पर्वमा सीमित नरही आत्मसमीक्षा, सम्बन्धको नवीकरण र सात्त्विक जीवनतर्फ अघि बढ्ने अवसर बन्नेछ।
विजयादशमीको वास्तविक विजय बाहिर कसैमाथि प्राप्त गरेको विजयभन्दा आफूभित्रको अविवेकमाथि प्राप्त गरेको विजयमा निहित छ। यही आन्तरिक विजयले दशैँलाई ‘दशा’ हुनबाट जोगाउँदै मानसिक शान्ति, सामाजिक सद्भाव र मानवीय पुनर्जागरणको पर्व बनाउन सक्छ।
सबैलाई विजयादशमीको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना !
लेखक राजर्षि जनक विश्वविद्यालय, जनकपुरधाममा पूर्वीय दर्शनमा दर्शनाचार्य अध्ययनरत छन्।
